Aydınlanma faaliyetleri, ülkelerin bağımsızlık mücadelesi vermelerini sağlayan bir olgu olmasının yanı sıra bağımsızlık mücadelelerinin içerisinde gelişen bir olgudur. Türkiye’nin aydınlanma faaliyetleri de cumhuriyetin ilanıyla başlamıştır. Ülkemizde gerçekleştirilen çağdaşlaşma faaliyetlerinin hangi temelde olduğu, 1937 yılında Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nda yapılan değişiklikle ortaya koyulmuştur: “Cumhuriyet Devriminin temel programı; Türkiye Devleti Cumhuriyetçi, Milliyetçi, Halkçı, Devletçi, Laik ve İnkılapçıdır.” Uygulanan politikalar, bu ilkeler doğrultusunda belirlendiği için sanattan bilime kadar her alanda arasız devrimler gerçekleştirilebilmiştir.

Atatürk, çağdaşlaşma yolunda sanat faaliyetlerini özenle takip etmiştir. Sanatın her alanına verdiği önemin yanı sıra müziği ayrı bir yerde tutmuştur. Atatürk’ün 1925’te İzmir Kız Öğretmen Okulu’ nu ziyareti sırasında yaşanan olay, müziğe önem vermesine kanıt niteliğindedir. Bu ziyaretinde öğrenciler, Atatürk’e “Hayatta musiki lazım mıdır?” diye sormuşlardır. Atatürk’ ün, öğrencilerin sorusuna verdiği cevap şu olmuştur: “Hayatta musiki lazım değildir. Çünkü hayat musikidir. (…) Musiki behemehâl (ne olursa olsun) vardır”. Bu sebeple Mustafa Kemal, çağdaşlaşma faaliyetlerinin başarıya ulaşıp ulaşamadığını saptamak için belirlediği ölçütlerin en başına müzik alanındaki başarıları koymuştur. Atatürk, 1934 yılında, TBMM’nin açılış konuşmasında başlattığı müzik devriminin önemini, “Bir ulusun yeni değişikliğinde ölçü, musikide değişikliği alabilmesi, kavrayabilmesidir” sözü ile net bir şekilde ortaya koymaktadır.”¹

Türk Müziği’nin Sinemleri

Yerel müzik ve evrensel müzik ilişkisinin temelinde iki kavram yatar. “Kültürel transplantasyon” ve “kültürel sentez”. Birinci kavram, bir kültürün olduğu gibi alınıp; başka bir kültüre kopyalanması veya nakledilmesi anlamını taşırken, “kültürel sentez” ise bu kavramın karşısında yer almaktadır. “Kültürel sentez”, başka bir kültürü nakletmek yerine ondan esinlenerek kendi kültürüyle harmanlama anlamını taşır. Cumhuriyetin ilanından sonra müzik alanında gerçekleştirilen devrimlerin politikaları belirlenirken bu iki kavram çatıştırılmıştır. Mustafa Kemal Atatürk, devletin çağdaşlaşması ve Türk Milleti’ne ulusal bilincin yayılması için “kültürel senteze” olan ihtiyacı vurgulamaktaydı. Türk Devrimi’nin önemli fikir insanlarından olan Ziya Gökalp de konu hakkında benzer düşüncelere sahipti. “Gökalp, Türk milliyetçiliğinin Türk Kültürü ile Batı sentezinden oluşacağını ileri sürer. Kültür, kendimizin ürünü olacak; teknik ve ilimden oluşacak medeniyet ise Batı’dan alınacaktır.”² Ziya Gökalp yaptığı kültür tanımlamasıyla; çağdaşlaşma için kültürel sentez kavramının doğru yöntemleri barındırdığını ortaya koymuştur.

Cumhuriyet dönemine şekil veren önderlerin, kültüre bakışlarının bu ideolojik çerçevede olması, kültürün bir parçası olan müziğe doğrudan etki etmiştir. Gökalp, Türk Müziği için güdülecek politikaların nasıl olması gerektiği konusunda önerilerde bulunmuş, önerileri doğrultusunda yöneticileri teşvik etmiştir. Nitekim “Ziya Gökalp’in 1923’te yayımlanan “Türkçülüğün Esasları” adlı kitabında, “Türk Ulusal Müziği” ne ilişkin temel görüşü, kendi anlatımıyla şöyledir: “Ulusal müziğimiz, ülkedeki halk müziği ile Batı müziğinin kaynaşmasından doğacaktır. Halk müziğimizin ezgilerini toplar ve Batı müziği yöntemiyle armonize edersek hem ulusal hem de asri ve garbi bir müziğe sahip oluruz.” Böylelikle yeni kurulmuş bir devletin “yokluk-kıtlık yılları” yaşadığı bir dönemde, müzikte devrimci girişimlerin kuramsal temeli atılmaya başlanmıştır.

Atatürk, cumhuriyetin hemen ardından müzikte devrimin yapılmasının önemini şu sözleriyle açıklamıştır: “Osmanlı müziği, Türkiye Cumhuriyeti’ndeki büyük devrimleri anlatabilecek güçte değildir. Bize yeni bir müzik gereklidir. Bize gerekli olan müzik, özünü ulusal müziğimizin temelini oluşturan halk müziğimizden alan armonik bir müzik olacaktır.” Atatürk, Türk müziğine Türk’ün ruhunu, karakterini ve özünü dile getiren olarak bakmıştır. Modern toplumun, köklerine bağlı bir şekilde oluşması hedeflenmiştir. Bu sebeple halk müziğine dönüştürücü ve bütünleştirici olmak üzere iki işlev yüklenmiştir. Cumhuriyetin ilanından birkaç ay sonra hayata geçirilmeye başlanan politikalar, bu iki işlev bağlamında belirlenmiştir. 1924 yılında saray orkestrası, başkent Ankara’ya getirilmiş ve “Riyaset-i Cumhur Musiki Heyeti” adını alarak cumhuriyetin orkestrası olmuştur. Aynı yıl, okullarda diz vurarak yapılan “Gına dersleri” yerine çağdaş bir anlayışla uygulanacak müzik dersleri için, ortaöğretimde görev yapacak öğretmenleri yetiştirmek üzere ‘Musiki Muallim Mektebi’ açılmıştır. Yine aynı yıl, tekke ve tarikat gibi dinsel örgütlerin etkinlikleri yasal olarak kaldırılarak tarikat ve tekke müziğinin varlık nedenine son verilmiştir. 1926 yılında, geleneksel halk ezgilerinin derlenmesi ve geleneksel sanat müziğimizin eserlerini noktaya almak amacıyla İstanbul’da konservatuvar bünyesinde “Tespit ve Tasnif Heyeti” adlı bir kurul oluşturulmuştur. Benzer çalışmalar Ankara Devlet Konservatuvarında “Türk Halk Ezgileri Arşivi” adı altında yürütülmüştür.

Cumhuriyetimizin müzik devrimini korumak için ayrıca bir politika daha hayata geçirilmiştir. Besteci, usta çalgı sanatçısı ve müzik eğitimcisi yetiştirilmesi kapsamında yurt dışına öğrenim görmek üzere gönderilecek yetenekli gençler için yarışmalı bir sınav düzenlenmiş, bu sınavı kazanan gençlerimiz Avrupa’nın başlıca müzik merkezlerine gönderilmiştir. Bu sayede Türkiye’de müzik politikalarına yön verecek yeni müzisyenler, yöneticiler aynı zamanda yarınlara birikimini taşıyacak kadroları yetiştiren eğitimciler olacaktı. Geleceği de güvence altına alan bu politika, günümüz Türkiye’sinde ve dünyasında hala çok konuşulan, dinlenen ve onlardan çok şey öğrenilen beş ismin yaratıcısıdır. Cemal Reşit Rey (1904–1985), Ulvi Cemal Erkin (1906–1972), Hasan Ferit Alnar (1906–1978), Ahmet Adnan Saygun (1907–1991) ve Necil Kazım Akses (1908–1999) isimleri günümüze kadar “Türk Beşleri” adı altında gelmiştir. Bazı Türk yazarlar, 19. yüzyılın sonlarına doğru Rusya’da ulusal müzik çalışmaları yapma amacıyla bir araya gelen beş bestecinin oluşturduğu “Rus Beşleri” grubu adından esinlenerek, Türk bestecilerimizi de “Türk Beşleri” olarak adlandırmıştır. Türk Beşleri’nin, Rus Beşleri’nden farkıysa ulusal müziği yapmak ve yaymak için planlı olarak bir araya gelmiş olmamalarıdır. Her bir besteci, çalışmalarını ayrı bir şekilde olsa da aynı düzlemde yürütmüştür. Rus Beşleri ile ortak taraflarıysa kendi kimliklerini muhafaza eden bir müzik dili yaratmayı hedeflemiş olmalarıdır. Müzik devriminin amaçlarını yerine getiren ürünleri ortaya koyduktan sonra özgün çalışmalarına yönelmişlerdir.

Özsoy Operası’ndan İnci’nin Kitabı’na

Türk Beşleri, günümüzde mevcut olan konservatuvar, orkestra, çok sesli koro müziği yapan topluluklar, eğitim fakülteleri, güzel sanat fakülteleri, oda müziği ve senfoni orkestraları gibi kökleşmiş sanat kurumlarının birer kurucu üyesi olmuşlardır. Üstün yeterlilikleri ve özverili çalışmaları sonucu bugün birçok sanat kurumunda besteleri çalınmakta, kompozisyonları incelenmekte ve araştırma-inceleme yazıları okunmaktadır. Cemal Reşit Rey’in henüz 7 yaşındayken ilk bestesini yapması ve 19 yaşında İstanbul Devlet Konservatuvarında piyano ve kompozisyon öğretmeni olarak göreve başlaması, Hasan Ferid Alnar’ın, 12 yaşındayken bir keman virtüözü sayılması gibi özellikleri yetkinliklerinin boyutunu ortaya koyan örneklerdendir. Aynı zamanda yaptıkları çalışmalarla sadece Türk Müziği tarihinde değil, dünya müziği tarihinde de ilklere girmişlerdir. Hasan Ferid Alnar’ın, geleneksel bir çalgı olan kanun için yazdığı “Kanun Konçertosu”  buna örnektir.

Türk Beşleri, müzik devrimini doruğa ulaştıracak çalışmalara da imzalarını atmıştır. Türk Beşleri’nden olan Ahmet Adnan Saygun, besteci kimliğinin yanı sıra iyi bir etnomüzikolog, halk kültürleri ve sanatları araştırmacısı, müzik eğitimcisi ve aynı zamanda bir yazardır. Bu özelliklerinden dolayı Saygun, müzik dünyası için önemli pek çok metni kaynak olarak Türkçe’ye kazandırmıştır. Ahmet Adnan Saygun’un aydın kitleyi halkla birleştirmek için yaptığı çalışmalardan biri de ünlü “Yunus Emre Oratoryosu”dur. Aynı zamanda Saygun’un oratoryosu, “devlet sanatçısı” unvanını almasında büyük etkiye sahiptir. Ulvi Cemal Erkin’e de Anadolu’nun bir diğer izlerini taşıyan “Köçekçe” bestesi “devlet sanatçısı” unvanını kazanmasında etki etmiştir. Bu tip çalışmalara bir diğer örnek Cemal Reşit Rey’in elinden çıkmıştır. Rey, İstanbul’un alınışını simgeleyen “Fetih” adlı eseriyle büyük beğeni toplamıştır. Cemal Reşit Rey’in kültürümüzden ögelere ve seslere yer verdiği eserlerin başında “12 Anadolu Türküsü” ve Bebek Efsanesi’nden esinlendiği “Bebek” besteleri gelmektedir. Türk Beşleri’nin Cumhuriyet izlerini taşıyan en büyük eserlerin başında “Onuncu Yıl Bestesi”, “Ellinci Yıl Bestesi” ve “Özsoy Operası” gelmektedir. Cumhuriyet’in kuruluş yıl dönümlerine adanan bestelerden, “Onuncu Yıl Bestesi” Cemal Reşit Rey’ in elinden çıkarken, “Ellinci Yıl Bestesi” Necil Kazım Akses’in elinden çıkmıştır. “Özsoy Operası” ise İran Şah’ının Türkiye’yi ziyaret edecek olmasından ötürü Atatürk’ ün istediği üzerine Ahmet Adnan Saygun tarafından yazılmış ilk ulusal operamızdır.

Türk Beşleri, Cumhuriyet’in ilk yıllarında ülkemize kazandırdığı çağdaş ve ulusal müzik eserleri sonrasında kendilerinden izler taşıyan özgün eserler de oluşturmuşlardır. Böylece müziklerinin düzleminde değişikliğe gitmişlerdir. Ahmet Adnan Saygun’un “Özsoy Operası”ndan “İnci’nin Kitabı”na giden yolu, bu düzlem değişikliğine örnektir.

“Sahip Çıkılan” Miras

Türk Beşleri’nin öğrencisi olarak yetişmiş Ferit Tüzün, Leyla Gencer ve Muammer Sun gibi birçok değerli sanatçımız günümüzde üçüncü kuşak olan Fazıl Say gibi usta müzisyenlerin öğretmeni olmuştur. Buna karşın aradan yıllar geçtikte çokseslilikte ulusal müziğimizi taşıyan sanatçıların sayısı azalmış ve ulusal müziğimizin köklerini oluşturan çınarların yeri de doldurulamamaya başlanmıştır. Bu bilgilerin yalnızca müzisyen çevrelerinde ve konservatuvarlarda öğretilmesi, “sahip çıkılan miras”ın tırnak içerisinde yazılmasına sebebiyet vermektedir. Cemal Reşit Rey isminin bugün çoğu çevrede “Onuncu Yıl Bestesi”nin yazarı olmaktan çok İstanbul Şişli’deki konser salonun adı olarak bilinmesine neden olmaktadır. Devrimci Cumhuriyetimiz’e, ulus bilincimize, ulusal kültürümüze sahip çıkanlara sadece “Onuncu Yıl Bestesi”nin yazarının adını bilmek de bize yetmemelidir. Türk Beşleri’ni oluşturan isimlerin verdiği savaşın zaferini, yarınlara taşımaya çalışmalı ve bu hedef doğrultusunda Anadolu’ya sarılmalıyız. Yoksa popülerizme kurban gitmekte olan Neşet Ertaş türküleri örneğinde olduğu gibi “eserlere sahip çıkmış” gözükenlerin elinde, değerlerimizin içi hepten boşalmaya başlayacaktır. Ulus olarak bu kültürel koflaşmaya karşı tekrar Saygun’un aksak ritimlerini dinleyip, ritimler içerisinde Anadolu rüzgârlarını hissetmeliyiz. “Anadolu’nun Kayıp Şarkıları” belgeseli gibi bu amaç doğrultusunda yapılan çalışmaların sayısının ve niteliğinin devlet eliyle artmasını diliyoruz.

Ebda Okutur

TGB Eskişehir İl Sekreter

Dip Not:

1- Alapınar Gençay, Ç. (2018). Çağdaş Türk Müziğinde Hasan Ferid Alnar ve “Sekiz Piyano Parçası”nın Yeri, İnönü Üniversitesi Kültür ve Sanat Dergisi, 4.

2- Kaloğlu, O. (2011). Jön Türk Milliyetçiliği’nden Kemalist Ulusçuluk’a, TEORİ Dergisi.

tgb.gen.tr

Aydınlanma faaliyetleri, ülkelerin bağımsızlık mücadelesi vermelerini sağlayan bir olgu olmasının yanı sıra bağımsızlık mücadelelerinin içerisinde gelişen bir olgudur. Türkiye’nin aydınlanma faaliyetleri de cumhuriyetin ilanıyla başlamıştır. Ülkemizde gerçekleştirilen çağdaşlaşma faaliyetlerinin hangi temelde olduğu, 1937 yılında Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nda yapılan değişiklikle ortaya koyulmuştur: “Cumhuriyet Devriminin temel programı; Türkiye Devleti Cumhuriyetçi, Milliyetçi, Halkçı, Devletçi, Laik ve İnkılapçıdır.” Uygulanan politikalar, bu ilkeler doğrultusunda belirlendiği için sanattan bilime kadar her alanda arasız devrimler gerçekleştirilebilmiştir.

Atatürk, çağdaşlaşma yolunda sanat faaliyetlerini özenle takip etmiştir. Sanatın her alanına verdiği önemin yanı sıra müziği ayrı bir yerde tutmuştur. Atatürk’ün 1925’te İzmir Kız Öğretmen Okulu’ nu ziyareti sırasında yaşanan olay, müziğe önem vermesine kanıt niteliğindedir. Bu ziyaretinde öğrenciler, Atatürk’e “Hayatta musiki lazım mıdır?” diye sormuşlardır. Atatürk’ ün, öğrencilerin sorusuna verdiği cevap şu olmuştur: “Hayatta musiki lazım değildir. Çünkü hayat musikidir. (…) Musiki behemehâl (ne olursa olsun) vardır”. Bu sebeple Mustafa Kemal, çağdaşlaşma faaliyetlerinin başarıya ulaşıp ulaşamadığını saptamak için belirlediği ölçütlerin en başına müzik alanındaki başarıları koymuştur. Atatürk, 1934 yılında, TBMM’nin açılış konuşmasında başlattığı müzik devriminin önemini, “Bir ulusun yeni değişikliğinde ölçü, musikide değişikliği alabilmesi, kavrayabilmesidir” sözü ile net bir şekilde ortaya koymaktadır.”¹

Türk Müziği’nin Sinemleri

Yerel müzik ve evrensel müzik ilişkisinin temelinde iki kavram yatar. “Kültürel transplantasyon” ve “kültürel sentez”. Birinci kavram, bir kültürün olduğu gibi alınıp; başka bir kültüre kopyalanması veya nakledilmesi anlamını taşırken, “kültürel sentez” ise bu kavramın karşısında yer almaktadır. “Kültürel sentez”, başka bir kültürü nakletmek yerine ondan esinlenerek kendi kültürüyle harmanlama anlamını taşır. Cumhuriyetin ilanından sonra müzik alanında gerçekleştirilen devrimlerin politikaları belirlenirken bu iki kavram çatıştırılmıştır. Mustafa Kemal Atatürk, devletin çağdaşlaşması ve Türk Milleti’ne ulusal bilincin yayılması için “kültürel senteze” olan ihtiyacı vurgulamaktaydı. Türk Devrimi’nin önemli fikir insanlarından olan Ziya Gökalp de konu hakkında benzer düşüncelere sahipti. “Gökalp, Türk milliyetçiliğinin Türk Kültürü ile Batı sentezinden oluşacağını ileri sürer. Kültür, kendimizin ürünü olacak; teknik ve ilimden oluşacak medeniyet ise Batı’dan alınacaktır.”² Ziya Gökalp yaptığı kültür tanımlamasıyla; çağdaşlaşma için kültürel sentez kavramının doğru yöntemleri barındırdığını ortaya koymuştur.

Cumhuriyet dönemine şekil veren önderlerin, kültüre bakışlarının bu ideolojik çerçevede olması, kültürün bir parçası olan müziğe doğrudan etki etmiştir. Gökalp, Türk Müziği için güdülecek politikaların nasıl olması gerektiği konusunda önerilerde bulunmuş, önerileri doğrultusunda yöneticileri teşvik etmiştir. Nitekim “Ziya Gökalp’in 1923’te yayımlanan “Türkçülüğün Esasları” adlı kitabında, “Türk Ulusal Müziği” ne ilişkin temel görüşü, kendi anlatımıyla şöyledir: “Ulusal müziğimiz, ülkedeki halk müziği ile Batı müziğinin kaynaşmasından doğacaktır. Halk müziğimizin ezgilerini toplar ve Batı müziği yöntemiyle armonize edersek hem ulusal hem de asri ve garbi bir müziğe sahip oluruz.” Böylelikle yeni kurulmuş bir devletin “yokluk-kıtlık yılları” yaşadığı bir dönemde, müzikte devrimci girişimlerin kuramsal temeli atılmaya başlanmıştır.

Atatürk, cumhuriyetin hemen ardından müzikte devrimin yapılmasının önemini şu sözleriyle açıklamıştır: “Osmanlı müziği, Türkiye Cumhuriyeti’ndeki büyük devrimleri anlatabilecek güçte değildir. Bize yeni bir müzik gereklidir. Bize gerekli olan müzik, özünü ulusal müziğimizin temelini oluşturan halk müziğimizden alan armonik bir müzik olacaktır.” Atatürk, Türk müziğine Türk’ün ruhunu, karakterini ve özünü dile getiren olarak bakmıştır. Modern toplumun, köklerine bağlı bir şekilde oluşması hedeflenmiştir. Bu sebeple halk müziğine dönüştürücü ve bütünleştirici olmak üzere iki işlev yüklenmiştir. Cumhuriyetin ilanından birkaç ay sonra hayata geçirilmeye başlanan politikalar, bu iki işlev bağlamında belirlenmiştir. 1924 yılında saray orkestrası, başkent Ankara’ya getirilmiş ve “Riyaset-i Cumhur Musiki Heyeti” adını alarak cumhuriyetin orkestrası olmuştur. Aynı yıl, okullarda diz vurarak yapılan “Gına dersleri” yerine çağdaş bir anlayışla uygulanacak müzik dersleri için, ortaöğretimde görev yapacak öğretmenleri yetiştirmek üzere ‘Musiki Muallim Mektebi’ açılmıştır. Yine aynı yıl, tekke ve tarikat gibi dinsel örgütlerin etkinlikleri yasal olarak kaldırılarak tarikat ve tekke müziğinin varlık nedenine son verilmiştir. 1926 yılında, geleneksel halk ezgilerinin derlenmesi ve geleneksel sanat müziğimizin eserlerini noktaya almak amacıyla İstanbul’da konservatuvar bünyesinde “Tespit ve Tasnif Heyeti” adlı bir kurul oluşturulmuştur. Benzer çalışmalar Ankara Devlet Konservatuvarında “Türk Halk Ezgileri Arşivi” adı altında yürütülmüştür.

Cumhuriyetimizin müzik devrimini korumak için ayrıca bir politika daha hayata geçirilmiştir. Besteci, usta çalgı sanatçısı ve müzik eğitimcisi yetiştirilmesi kapsamında yurt dışına öğrenim görmek üzere gönderilecek yetenekli gençler için yarışmalı bir sınav düzenlenmiş, bu sınavı kazanan gençlerimiz Avrupa’nın başlıca müzik merkezlerine gönderilmiştir. Bu sayede Türkiye’de müzik politikalarına yön verecek yeni müzisyenler, yöneticiler aynı zamanda yarınlara birikimini taşıyacak kadroları yetiştiren eğitimciler olacaktı. Geleceği de güvence altına alan bu politika, günümüz Türkiye’sinde ve dünyasında hala çok konuşulan, dinlenen ve onlardan çok şey öğrenilen beş ismin yaratıcısıdır. Cemal Reşit Rey (1904–1985), Ulvi Cemal Erkin (1906–1972), Hasan Ferit Alnar (1906–1978), Ahmet Adnan Saygun (1907–1991) ve Necil Kazım Akses (1908–1999) isimleri günümüze kadar “Türk Beşleri” adı altında gelmiştir. Bazı Türk yazarlar, 19. yüzyılın sonlarına doğru Rusya’da ulusal müzik çalışmaları yapma amacıyla bir araya gelen beş bestecinin oluşturduğu “Rus Beşleri” grubu adından esinlenerek, Türk bestecilerimizi de “Türk Beşleri” olarak adlandırmıştır. Türk Beşleri’nin, Rus Beşleri’nden farkıysa ulusal müziği yapmak ve yaymak için planlı olarak bir araya gelmiş olmamalarıdır. Her bir besteci, çalışmalarını ayrı bir şekilde olsa da aynı düzlemde yürütmüştür. Rus Beşleri ile ortak taraflarıysa kendi kimliklerini muhafaza eden bir müzik dili yaratmayı hedeflemiş olmalarıdır. Müzik devriminin amaçlarını yerine getiren ürünleri ortaya koyduktan sonra özgün çalışmalarına yönelmişlerdir.

Özsoy Operası’ndan İnci’nin Kitabı’na

Türk Beşleri, günümüzde mevcut olan konservatuvar, orkestra, çok sesli koro müziği yapan topluluklar, eğitim fakülteleri, güzel sanat fakülteleri, oda müziği ve senfoni orkestraları gibi kökleşmiş sanat kurumlarının birer kurucu üyesi olmuşlardır. Üstün yeterlilikleri ve özverili çalışmaları sonucu bugün birçok sanat kurumunda besteleri çalınmakta, kompozisyonları incelenmekte ve araştırma-inceleme yazıları okunmaktadır. Cemal Reşit Rey’in henüz 7 yaşındayken ilk bestesini yapması ve 19 yaşında İstanbul Devlet Konservatuvarında piyano ve kompozisyon öğretmeni olarak göreve başlaması, Hasan Ferid Alnar’ın, 12 yaşındayken bir keman virtüözü sayılması gibi özellikleri yetkinliklerinin boyutunu ortaya koyan örneklerdendir. Aynı zamanda yaptıkları çalışmalarla sadece Türk Müziği tarihinde değil, dünya müziği tarihinde de ilklere girmişlerdir. Hasan Ferid Alnar’ın, geleneksel bir çalgı olan kanun için yazdığı “Kanun Konçertosu”  buna örnektir.

Türk Beşleri, müzik devrimini doruğa ulaştıracak çalışmalara da imzalarını atmıştır. Türk Beşleri’nden olan Ahmet Adnan Saygun, besteci kimliğinin yanı sıra iyi bir etnomüzikolog, halk kültürleri ve sanatları araştırmacısı, müzik eğitimcisi ve aynı zamanda bir yazardır. Bu özelliklerinden dolayı Saygun, müzik dünyası için önemli pek çok metni kaynak olarak Türkçe’ye kazandırmıştır. Ahmet Adnan Saygun’un aydın kitleyi halkla birleştirmek için yaptığı çalışmalardan biri de ünlü “Yunus Emre Oratoryosu”dur. Aynı zamanda Saygun’un oratoryosu, “devlet sanatçısı” unvanını almasında büyük etkiye sahiptir. Ulvi Cemal Erkin’e de Anadolu’nun bir diğer izlerini taşıyan “Köçekçe” bestesi “devlet sanatçısı” unvanını kazanmasında etki etmiştir. Bu tip çalışmalara bir diğer örnek Cemal Reşit Rey’in elinden çıkmıştır. Rey, İstanbul’un alınışını simgeleyen “Fetih” adlı eseriyle büyük beğeni toplamıştır. Cemal Reşit Rey’in kültürümüzden ögelere ve seslere yer verdiği eserlerin başında “12 Anadolu Türküsü” ve Bebek Efsanesi’nden esinlendiği “Bebek” besteleri gelmektedir. Türk Beşleri’nin Cumhuriyet izlerini taşıyan en büyük eserlerin başında “Onuncu Yıl Bestesi”, “Ellinci Yıl Bestesi” ve “Özsoy Operası” gelmektedir. Cumhuriyet’in kuruluş yıl dönümlerine adanan bestelerden, “Onuncu Yıl Bestesi” Cemal Reşit Rey’ in elinden çıkarken, “Ellinci Yıl Bestesi” Necil Kazım Akses’in elinden çıkmıştır. “Özsoy Operası” ise İran Şah’ının Türkiye’yi ziyaret edecek olmasından ötürü Atatürk’ ün istediği üzerine Ahmet Adnan Saygun tarafından yazılmış ilk ulusal operamızdır.

Türk Beşleri, Cumhuriyet’in ilk yıllarında ülkemize kazandırdığı çağdaş ve ulusal müzik eserleri sonrasında kendilerinden izler taşıyan özgün eserler de oluşturmuşlardır. Böylece müziklerinin düzleminde değişikliğe gitmişlerdir. Ahmet Adnan Saygun’un “Özsoy Operası”ndan “İnci’nin Kitabı”na giden yolu, bu düzlem değişikliğine örnektir.

“Sahip Çıkılan” Miras

Türk Beşleri’nin öğrencisi olarak yetişmiş Ferit Tüzün, Leyla Gencer ve Muammer Sun gibi birçok değerli sanatçımız günümüzde üçüncü kuşak olan Fazıl Say gibi usta müzisyenlerin öğretmeni olmuştur. Buna karşın aradan yıllar geçtikte çokseslilikte ulusal müziğimizi taşıyan sanatçıların sayısı azalmış ve ulusal müziğimizin köklerini oluşturan çınarların yeri de doldurulamamaya başlanmıştır. Bu bilgilerin yalnızca müzisyen çevrelerinde ve konservatuvarlarda öğretilmesi, “sahip çıkılan miras”ın tırnak içerisinde yazılmasına sebebiyet vermektedir. Cemal Reşit Rey isminin bugün çoğu çevrede “Onuncu Yıl Bestesi”nin yazarı olmaktan çok İstanbul Şişli’deki konser salonun adı olarak bilinmesine neden olmaktadır. Devrimci Cumhuriyetimiz’e, ulus bilincimize, ulusal kültürümüze sahip çıkanlara sadece “Onuncu Yıl Bestesi”nin yazarının adını bilmek de bize yetmemelidir. Türk Beşleri’ni oluşturan isimlerin verdiği savaşın zaferini, yarınlara taşımaya çalışmalı ve bu hedef doğrultusunda Anadolu’ya sarılmalıyız. Yoksa popülerizme kurban gitmekte olan Neşet Ertaş türküleri örneğinde olduğu gibi “eserlere sahip çıkmış” gözükenlerin elinde, değerlerimizin içi hepten boşalmaya başlayacaktır. Ulus olarak bu kültürel koflaşmaya karşı tekrar Saygun’un aksak ritimlerini dinleyip, ritimler içerisinde Anadolu rüzgârlarını hissetmeliyiz. “Anadolu’nun Kayıp Şarkıları” belgeseli gibi bu amaç doğrultusunda yapılan çalışmaların sayısının ve niteliğinin devlet eliyle artmasını diliyoruz.

Ebda Okutur

TGB Eskişehir İl Sekreter

Dip Not:

1- Alapınar Gençay, Ç. (2018). Çağdaş Türk Müziğinde Hasan Ferid Alnar ve “Sekiz Piyano Parçası”nın Yeri, İnönü Üniversitesi Kültür ve Sanat Dergisi, 4.

2- Kaloğlu, O. (2011). Jön Türk Milliyetçiliği’nden Kemalist Ulusçuluk’a, TEORİ Dergisi.

tgb.gen.tr

Osmanlıda toplum çok farklı etnik ve dinsel gruplardan oluşan insanların, imparatorluk yapısına uydurulmasıyla meydana gelen bir yapılanmadır. Osmanlı anlayışına göre, adalet, devlet, şeriat, hükümdarlık, ordu, servet ve halk toplum yapısının temel dayanaklarını oluşturuyordu.  Bu sistemde İslam’ın hakimiyeti esas alınarak gayrimüslimler, din/mezhep kriteriyle oluşturulan hiyerarşik yapılanma çerçevesinde cemaatsel bağlarla devletle ilişkilendirilmişlerdi.[1] Toplum, yönetenler ve yönetilenler (Reaya) olmak üzere ikiye ayrılmıştı. Cumhuriyet Devriminden önce devlet din kurallarına göre yönetildiği için halk, padişahın kulu durumundan kurtulamamış bir ümmeti oluşturmaktaydı. Toplum, çağdaş düzeyin çok altında bir anlayış ve yaşayış içerisindeydi. Her çeşit ulaşım ve haberleşme olanaklarının kıtlığı, eğitim kurumlarının az ve yetersiz oluşu, Türk insanının ve toplumunun yeni bir hayat ve dünya görüşüne bir an önce erişmesini olanaksızlaştırıyordu. Özellikle eğitimin de din temelinde çocuk ve gençlere verilmesi yeni bir bakış açısının önünü tıkamaktaydı. Osmanlılarda eğitimin toplumu dönüştürme işlevinden önce, bizzat kendisinin dönüşüme uğramaya başladığı görülmekteydi. Bunda askerî ve siyasî olaylar etkili olmuştur. Bu şekilde, 1776’lardan itibaren önce askerî okullar açılmaya başlamıştır. Osmanlı toplumunda çocuğa, gence ve onların eğitimine bakış dinî ve geleneksel bir nitelik taşıyordu. Örneğin, Sultan II. Mahmut’un ilköğretimi zorunlu kılan 1824 tarihli fermanında ilköğretimin zorunlu olmasının başlıca gerekçesi olarak çocukların önce dinlerini öğrenmeleri gerektiği ileri sürülmüştü.[2] Toplumun geriye gidişindeki temel sebeplerinden bir tanesi de eğitim sisteminin toplumu bilgisizlikten çıkaracak, yeni ufuklara taşıyacak bir düzende olmayışındandır. Devlet ve din işlerinin ayrılmadığı bir ortamda eğitim sistemi de bozuk düzende yürümüştür.

Osmanlı Devleti’ndeki, ortaçağdan kalma feodal ilişkiler toplum ile devletin arasına aracılar yerleşmesine sebep olmuştur. Ülkede ağaların, beylerin, şeylerin olması toplumu devlet ile tek bayrak altına birleşmekten alıkoymuştur. Halk, sistem tarafından ağaların ve şeylerin boyundurluğuna mecbur bırakılmıştır. Boyundurluk altında kalan halk sömürülmeye mahkum durumda kalmıştır. Böyle bir durumda devlet din ve vicdan özgürlüğünü tehdit eden durumlar baş göstermiştir. Bu durum insanların din temelinde kutuplaşmasından beslenen sancıları doğurmuştur. Cumhuriyet’e giden yolda ve Cumhuriyet’in ilk yıllarında bu sancılardan beslenen gruplar şeriat istekleriyle gerici ayaklanmaların başını çekmiştir. Sancılı dönemler tarihimizin karanlık sayfalarını oluşturmaktadır. 23 Aralık 1930 günü Derviş Mehmet, yeşil bayrağı alarak kendisinin Mehdi olduğunu, arkasında 70.000 kişilik halife ordusu bulunduğunu, öğlene kadar bu bayrağın altında toplanmayanların kılıçtan geçirileceğini söylemiştir. Halka “ey Müslümanlar, ne duruyorsunuz; Halife Abdülmecit hududa geldi, Sancak-ı Şerif çıktı, gelin altında toplanalım, şeriat isteyelim” şeklinde seslenmiştir.

Olay üzerine gönderilen öğretmen, Asteğmen Mustafa Fehmi Kubilay gözdağı vermek için mermileri olmadığından askerlerine süngü taktırmış ve askerlerini arkada bırakarak asilerle görüşmeye çalışmıştır. Yaptıklarının kanunsuz olduğunu, dağılmaları gerektiğini söylemiştir. Bekçi Hasan ve Şevki Beyler asilerce öldürülmüş Kubilay da vurularak yakındaki camiye sığınmıştır. Yobazlar tekbir sesleri arasında bağ bıçağının testereli kısmıyla Kubilay’ın başını keserek sopa üzerine dikerek Menemen’de dolaştırmışlardır.[3]

Milli, bilimsel ve laik bir eğitim sisteminin olmayışı toplumun tarikatların eline geçmesine neden olmuştur. Din ve devlet işlerinin ilişki içerisinde olduğu, gericiliğin devletin her kademesinde kol gezdiği bir dönemde iktisadi bağımsızlığımız gibi siyasi bağımsızlığımız da tehlike altındaydı. Manda ve himaye teklifi de tam bu devrede ortaya çıkmıştır. Kendini yönetemeyecek ülkeler, yönetecek ve yükseltecek duruma gelene kadar diğer ülke ve cemiyetlere verdikleri yetkiye manda denir. Bu Birinci Dünya Savaşından sonra oluşan bir olgudur. Yönetimi başkasına teslim ederek toparlayana kadar manda etkisi devam edecektir. Himaye; güçlü olan devletin, güçsüz olan diğer devleti sömürülmesini işgale uğramasını önlemek amacıyla kontrolü ele almasına denir. Savaşlardan çıkan iki terim devletlerin destek ve çıkar adı altında çıkmışlardır. Devletlerin söz konusu çıkarları, manda sisteminin insancıl görünümüne rağmen, hukuki bir statüye oturtulmuş sömürgeciliğin devamını sağlayacak yeni bir yöntem olmasında yatmaktadır. Aynı zamanda galip devletlere, dört yıllık gayretlerinin ücreti olarak ileri sürdükleri savaş ganimetlerinin temin edilmesi için manda ve himaye uygulanmak istenmiştir. Böyle bir süreçte işgalci kuvvetlerin tüm baskılarına rağmen, ülkenin iradesini emperyalizme teslim etmemek için kongreler toplanmıştır. Özellikle manda ve himayecilik fikrinin tartışıldığı Sivas Kongresi milli iradeyi Meclis-i Mebusan’a teslim etme kararını vererek mandacılığı kabul etmemiştir. Sivas Kongresi kararlarından bazıları şöyledir:

“Milli sınırları içinde vatan bölünmez bir bütündür, parçalanamaz. Her türlü yabancı işgal ve müdahalesine karşı millet topyekûn kendisini savunacak ve direnecektir. İstanbul Hükümeti, harici bir baskı karşısında memleketimizin herhangi bir parçasını terk mecburiyetinde kalırsa, vatanın bağımsızlığını ve bütünlüğünü temin edecek her türlü tedbir ve karar alınmıştır. Kuvay-ı Milliye’yi tek kuvvet tanımak ve milli iradeyi hâkim kılmak temel esastır. Manda ve himaye kabul edilemez. Milli iradeyi temsil etmek üzere, Meclis-i Mebusan’ın derhal toplanması mecburidir. Aynı gaye ile milli vicdandan doğan cemiyetler, ‘Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’ adı altında genel bir teşkilat olarak birleştirilmiştir. Genel teşkilatı idare ve alınan kararları yürütmek için kongre tarafından Temsil Heyeti seçilmiştir.”[4]

Kongrede alınan kararlar doğrultusunda dönemin birincil ihtiyacının vatanın birliği, bütünlüğü ve ülkenin bağımsızlığı olduğu görülmektedir. Bu ihtiyaçların yakıcılığı ülkeyi Kuruluş Savaşı zaferine götürmüştür. Kurtuluş Savaşı sürecinin sonucunu en net bir şekilde ortaya koyan Atatürk’ün ‘Türkiye Cumhuriyet’ini kuran Türkiye halkına Türk milleti denir.’ tanımıdır. Irka dayalı olmayan, bütün Türkiye halkını kucaklayan bu tanımla beraber ümmet olmaktan çıkmışızdır. Cumhuriyet devrimiyle ayrıldığımız bu mücadeleden elde ettiğimiz en önemli zaferlerden biri de milletleşme sürecidir. Cumhuriyetle beraber Türk Milleti kimliği oluşmuştur. Toplumu oluşturan bireyler artık kul değil vatandaş olmuştur.

Zafer sonrası Mustafa Kemal Atatürk, Türkiye’nin ihtiyaçlarını şu şekilde ortaya koymuştur:

“Henüz kurtulmuş değiliz. Atılan adımlar, bundan sonra atılması gereken adımların başlangıcıdır. İnsan başlangıçta iken sonuca ulaştığını iddia ederse, kendini dünyanın en derin gafleti içinde görür.” Ve daha sonra O cumhuriyeti gençlere emanet etmiş, “Cumhuriyeti biz kurduk, onu yaşatacak ve yükseltecek sizlersiniz” demiştir. Atatürk, fikrî felsefî düşünce ve ilkeleri ortaya koymuş, onları uygulayarak, Türkiye’yi, kalkınma ve çağdaşlaşma yoluna sokmuş, bu hareketin devamını sağlamıştır. Asıl amaca ulaşmak için uzun zamana ihtiyaç vardır. Durmadan yapılacak bir ilerleme, artık gelecek kuşakların ödevi haline gelmiştir.

3 Mart 1924 tarihinde durmadan yapılacak ilerlemelerin önemli adımları ve gericiliğin üstüne gidecek yasal düzenlenmeler yapılmıştır. “Müslümanlığın, yüzyıllardan beri yapılageldiği üzere bir siyaset vasıtası olarak kullanılmaktan kurtarılmasının ve yüceltilmesinin şart olduğu gerçeğini de görmüş bulunuyoruz.” diyerek Şeriye ve Evkaf Vekaleti’nin kaldırılmasına dair kanun çıkarılmıştır. “Türkiye Cumhuriyet’inde topluma ait işlerle ilgili hükümlerin konması ve uygulanması, TBMM ile onun oluşturduğu hükümete ait olup İslam dinine inananların, bunun dışındaki inanç ve ibadetlere ilişkin bütün hüküm ve meselelerin yönetimi için Cumhuriyet’in merkezinde bir Diyanet İşleri Reisliği makamı kurulmuştur.” kararıyla beraber din siyaset vasıtası olmaktan çıkarılmıştır. Gericiliği besleyen yasaları kaldıran, Cumhuriyet’i besleyen, sağlamlaştıran bir diğer kanun da halifeliğin kaldırılması üzerinedir. Milli Mücadelenin hedeflediği bağımsızlık milletin kendini yönetmesini sağlayacaktı. Halifelik yönetimi milletin egemenliği için verilen savaşta emperyalizm saflarında yer almıştır. Padişah Vahdettin milli mücadele yıllarında ne pahasına olursa olsun saltanatını sürdürmek istemiştir. Saltanatı sürdürme isteği halifeliğin İngiliz emperyalizmine sığınarak milli mücadeleye ihanet etmesine sebep olmuştur. İhanetin örneğini 8 Nisan 1920’de Sadrazam Damat Ferit, İngiliz Yüksek Komiseri Robeck’i ziyaret ederek Atatürk’e karşı İngilizlerden yardım istemesi üzerine verebiliriz. Sadrazam Damat Ferit’in bir bir beyanname ile milli mücadeleyi kınaması gibi olayların yaşanması halifeliği Türk Milletinin karşısında tutmuştur. Cumhuriyet Devrimi halk egemenliğini benimsediği için Hilafeti kaldırmıştır. Hilafetle, Türkiye’nin iç ve dış siyasetinde daima iki başlı olacağı, hanedanın, hilafet kisvesi altında Türkiye’nin varlığına sürekli tehdit oluşturacağı” belirtilerek Hilafetin İlgası Kararı çıkarılmıştır. Böylelikle Cumhuriyet’in İslamcı yönetimle bir arada olamayacağı, hatta bu konuda “tarihi bir hatıraya” bile tahammülünün olmadığı bir kez daha ilan edilmiş oldu.  Halifeliğin de Cumhuriyet rejimi karşısında ayrı bir kuvvetmiş görüntüsü ortadan kaldırılmıştır. Halifeliğin kaldırılışıyla Türkiye Cumhuriyeti, lâiklik yolunda bir büyük adım daha atmış oldu; zira millî egemenliğe dayalı bir rejimde, çağdaş ve lâik devlet kavramında “halifeli cumhuriyet” söz konusu olamazdı. Anayasa’da, 1928’de yapılan bir değişiklikle “Türkiye Devleti’nin dini, din-i İslâmdır” maddesinin de kaldırılması, cumhurbaşkanı ve milletvekillerinin yemin şeklinin yeniden düzenlenmesi, lâiklik yolunda aşılan büyük gelişmeler oldu. Nihayet 5 Şubat 1937’de lâiklik, Türkiye Cumhuriyeti’nin temel ilkelerinden biri olarak Anayasa’da yer almıştır.[5]

Şeriye ve Evkaf Vekaleti’nin kaldırılmasıyla, bütün medrese ve okulların yönetimini tek bir kurula bağlama ihtiyacı da ortaya çıkmıştır. Eğitim kurumlarının şeriat sistemine insan yetiştiren, tarikatlara yol açan yerler olmaktan çıkarmak için 3 Mart 1924 tarihinde bir devrim yasası daha yürürlüğe girmiştir. Tehvidi Tedrisat Kanunu yani Öğretimin Birliği Kanunu ile eğitim şeriatın pençesinden kurtarılmış oldu. Cumhuriyet yönetimi, eğitimin içeriğinin, bir yanda şeriatçı eğitim öbür yanda bilimsel eğitim şeklinde parçalanmasının önünü kesmiştir. Yönetim ayrıca eğitim kurumlarının da Eğitim Bakanlığı ile özel kurumlar ve vakıflar şeklinde bölünmesine de karşı çıkmıştır. Eğitim, Eğitim Bakanlığı’nda birleştirilmiştir. Böylelikle eğitim gericiliğin eline bırakılmamış ve Cumhuriyet’te güvence altına alınmıştır.

Eğitimin tarikatların eline bırakıldığı şu günlerde ise, Cumhuriyet devriminin yasalarından geri dönüşler yaşandığı için, 15 Temmuz 2015’te FETÖ’nün darbe girişimi gibi vatanın birliğini tehdit eden girişimlere maruz kaldık. Milli eğitim sisteminin oluşturulamamasının bir acı sonucu da 29 Kasım 2016 tarihinde Adana’nın Aladağ ilçesinde, her açıdan yetersiz olan yurt binasında çıkan yangında 11 kız öğrenci ve bir belletmenin, yangın merdivenine erişemedikleri için hayatını kaybettiği zaman yaşamıştık. Ülkenin bütünlüğünü tehdit eden örneklerden, insan hayatına son veren örneklere kadar uzanan bozuk düzen Cumhuriyet devriminin kazandırdığı eğitimde birlik programının uygulanması gerektiğini yakıcı bir şekilde ortaya koymaktadır. Eğitim sistemi, bugün on binlerce Kur’an Kursu ve imam hatip okullarıyla, yazboz tahtasına dönen ders kitapları ve eğitim programlarıyla, ekonomik ve siyasal baskı altında tutulan öğretmen ve öğrencileriyle Cumhuriyet Devrimi’nin anlam ve ruhundan uzak, bilim dışı, ezbere dayanan, hayattan ve halkın ihtiyaçlarından kopuk bir konuma sürüklenmiştir.[6] Eğitimin Birliği Yasası, vakıflar tarafından idare edilen okullar dahil, her türlü bilimsel kurum ile, öğretim kurumunu Eğitim Bakanlığı’na bağlıyordu. Bugün Eğitim Birliği Yasası’nın bu hükmünün delik deşik olduğunu görmekteyiz. Dini amaçlı açılan sayısız eğitim kurumu derhal kapatılmalı ve eğitimin tüm kurumları devlet tekelinde toplanmalıdır. Cumhuriyet’in temel dayanaklarından biri olan laiklik ezip geçilmeye çalışılmaktadır. Bu çaba mutlaka yok edilmelidir. Ortaçağ güçlerine karşı tutarlı, ilkeli ve devrimci bir tavır sergilenmelidir. Devrim Kanunları uygulanmalıdır. Eğitim ve Öğretimin Birliği Yasası hayata geçirilmelidir. Her alanda çağdışı, şeriatçı eğitime son verilerek laik ve bilimsel eğitim yerleştirilmelidir. Bütün şeriatçı eğitim kurumları, yan kuruluşlarıyla birlikte kapatılmalıdır. Cumhuriyet uygulanmalıdır.[7]

Cumhuriyet Devriminin 3 Mart 1924’te yaptığı gibi, gericilikle hesaplaşmayı, toplumun ortaçağ bağnazlıklarından kurtulmasını ve aydınlanmasını; Türkiye Gençlik Birliği kendine görev biçmiştir. 3 Mart Devrim Kanun’ları gericiliğe en büyük darbeyi vururken, diğer yandan devrimleri sürükleyecek büyük gücü seferber etmiştir. Bugünün Türk Gençliği bu gücün temsilcilerindendir. Devrim Kanunları genç Cumhuriyet’in ekonomik, sosyal gelişmesini sağlamada gerek duyduğu, bilim ışığında aydınlanmış yeni kuşaklar oluşturma amacına hizmet ediyordu. Gerçekten de bu politikaya bağlı kalındığı yirmi, otuz yıl boyunca bilimde, sanatta, kültür alanında devrimci eğitim görmüş, halkını ve yurdunu seven, aydınlanmış Cumhuriyet kuşakları yetişti. Bizler bugün Cumhuriyet devrimi kuşaklarının temsilcisi olarak, yarınlarımıza aydınlığı taşıma göreviyle Atatürkçü, devrimci mücadeleyi sürdürmekteyiz. Mücadelemiz sayesinde gericiliğin Cumhuriyet’e saldırmasını önüne geçeceğiz. Atatürk’ten aldığımız görevleri yerine getirmek üzere Türkiye Cumhuriyetinin şeyhler, dervişler, müritler, meczuplar memleketi olmasına izin vermeyeceğiz.

3 Mart 1924’ün aydınlığı mücadelemizi aydınlatacaktır. Devrim Kanunlarımızın 95. yıl dönümü kutlu olsun.

Ebda Okutur

TGB Eskişehir İl Sekreteri

DİPNOT:

1. Osmanlı Döneminden Cumhuriyete Geçilirken Eğitim-Öğretim Alanında Yaşanan Dönüşümler, Prof. Dr. Yahya Akyüz, s.1

2. Osmanlı Döneminden Cumhuriyete Geçilirken Eğitim-Öğretim Alanında Yaşanan Dönüşümler, Prof. Dr. Yahya Akyüz, s.2

3. Kubilay ve laikliğin önemi, Mustafa Solak, Aydınlık Gazetesi

4. ‘Sivas Kongresi’ 99 yaşında, Aydınlık Gazetesi, 4.9.2018

5. HALİFELİĞİN KALDIRILMASI, http://www.atam.gov.tr

6. Cumhuriyet Devrimi Kanunları, Ferit İlsever, s.32

7. Cumhuriyet Devrimi Kanunları, Ferit İlsever, s.34

tgb.gen.tr

Osmanlıda toplum çok farklı etnik ve dinsel gruplardan oluşan insanların, imparatorluk yapısına uydurulmasıyla meydana gelen bir yapılanmadır. Osmanlı anlayışına göre, adalet, devlet, şeriat, hükümdarlık, ordu, servet ve halk toplum yapısının temel dayanaklarını oluşturuyordu.  Bu sistemde İslam’ın hakimiyeti esas alınarak gayrimüslimler, din/mezhep kriteriyle oluşturulan hiyerarşik yapılanma çerçevesinde cemaatsel bağlarla devletle ilişkilendirilmişlerdi.[1] Toplum, yönetenler ve yönetilenler (Reaya) olmak üzere ikiye ayrılmıştı. Cumhuriyet Devriminden önce devlet din kurallarına göre yönetildiği için halk, padişahın kulu durumundan kurtulamamış bir ümmeti oluşturmaktaydı. Toplum, çağdaş düzeyin çok altında bir anlayış ve yaşayış içerisindeydi. Her çeşit ulaşım ve haberleşme olanaklarının kıtlığı, eğitim kurumlarının az ve yetersiz oluşu, Türk insanının ve toplumunun yeni bir hayat ve dünya görüşüne bir an önce erişmesini olanaksızlaştırıyordu. Özellikle eğitimin de din temelinde çocuk ve gençlere verilmesi yeni bir bakış açısının önünü tıkamaktaydı. Osmanlılarda eğitimin toplumu dönüştürme işlevinden önce, bizzat kendisinin dönüşüme uğramaya başladığı görülmekteydi. Bunda askerî ve siyasî olaylar etkili olmuştur. Bu şekilde, 1776’lardan itibaren önce askerî okullar açılmaya başlamıştır. Osmanlı toplumunda çocuğa, gence ve onların eğitimine bakış dinî ve geleneksel bir nitelik taşıyordu. Örneğin, Sultan II. Mahmut’un ilköğretimi zorunlu kılan 1824 tarihli fermanında ilköğretimin zorunlu olmasının başlıca gerekçesi olarak çocukların önce dinlerini öğrenmeleri gerektiği ileri sürülmüştü.[2] Toplumun geriye gidişindeki temel sebeplerinden bir tanesi de eğitim sisteminin toplumu bilgisizlikten çıkaracak, yeni ufuklara taşıyacak bir düzende olmayışındandır. Devlet ve din işlerinin ayrılmadığı bir ortamda eğitim sistemi de bozuk düzende yürümüştür.

Osmanlı Devleti’ndeki, ortaçağdan kalma feodal ilişkiler toplum ile devletin arasına aracılar yerleşmesine sebep olmuştur. Ülkede ağaların, beylerin, şeylerin olması toplumu devlet ile tek bayrak altına birleşmekten alıkoymuştur. Halk, sistem tarafından ağaların ve şeylerin boyundurluğuna mecbur bırakılmıştır. Boyundurluk altında kalan halk sömürülmeye mahkum durumda kalmıştır. Böyle bir durumda devlet din ve vicdan özgürlüğünü tehdit eden durumlar baş göstermiştir. Bu durum insanların din temelinde kutuplaşmasından beslenen sancıları doğurmuştur. Cumhuriyet’e giden yolda ve Cumhuriyet’in ilk yıllarında bu sancılardan beslenen gruplar şeriat istekleriyle gerici ayaklanmaların başını çekmiştir. Sancılı dönemler tarihimizin karanlık sayfalarını oluşturmaktadır. 23 Aralık 1930 günü Derviş Mehmet, yeşil bayrağı alarak kendisinin Mehdi olduğunu, arkasında 70.000 kişilik halife ordusu bulunduğunu, öğlene kadar bu bayrağın altında toplanmayanların kılıçtan geçirileceğini söylemiştir. Halka “ey Müslümanlar, ne duruyorsunuz; Halife Abdülmecit hududa geldi, Sancak-ı Şerif çıktı, gelin altında toplanalım, şeriat isteyelim” şeklinde seslenmiştir.

Olay üzerine gönderilen öğretmen, Asteğmen Mustafa Fehmi Kubilay gözdağı vermek için mermileri olmadığından askerlerine süngü taktırmış ve askerlerini arkada bırakarak asilerle görüşmeye çalışmıştır. Yaptıklarının kanunsuz olduğunu, dağılmaları gerektiğini söylemiştir. Bekçi Hasan ve Şevki Beyler asilerce öldürülmüş Kubilay da vurularak yakındaki camiye sığınmıştır. Yobazlar tekbir sesleri arasında bağ bıçağının testereli kısmıyla Kubilay’ın başını keserek sopa üzerine dikerek Menemen’de dolaştırmışlardır.[3]

Milli, bilimsel ve laik bir eğitim sisteminin olmayışı toplumun tarikatların eline geçmesine neden olmuştur. Din ve devlet işlerinin ilişki içerisinde olduğu, gericiliğin devletin her kademesinde kol gezdiği bir dönemde iktisadi bağımsızlığımız gibi siyasi bağımsızlığımız da tehlike altındaydı. Manda ve himaye teklifi de tam bu devrede ortaya çıkmıştır. Kendini yönetemeyecek ülkeler, yönetecek ve yükseltecek duruma gelene kadar diğer ülke ve cemiyetlere verdikleri yetkiye manda denir. Bu Birinci Dünya Savaşından sonra oluşan bir olgudur. Yönetimi başkasına teslim ederek toparlayana kadar manda etkisi devam edecektir. Himaye; güçlü olan devletin, güçsüz olan diğer devleti sömürülmesini işgale uğramasını önlemek amacıyla kontrolü ele almasına denir. Savaşlardan çıkan iki terim devletlerin destek ve çıkar adı altında çıkmışlardır. Devletlerin söz konusu çıkarları, manda sisteminin insancıl görünümüne rağmen, hukuki bir statüye oturtulmuş sömürgeciliğin devamını sağlayacak yeni bir yöntem olmasında yatmaktadır. Aynı zamanda galip devletlere, dört yıllık gayretlerinin ücreti olarak ileri sürdükleri savaş ganimetlerinin temin edilmesi için manda ve himaye uygulanmak istenmiştir. Böyle bir süreçte işgalci kuvvetlerin tüm baskılarına rağmen, ülkenin iradesini emperyalizme teslim etmemek için kongreler toplanmıştır. Özellikle manda ve himayecilik fikrinin tartışıldığı Sivas Kongresi milli iradeyi Meclis-i Mebusan’a teslim etme kararını vererek mandacılığı kabul etmemiştir. Sivas Kongresi kararlarından bazıları şöyledir:

“Milli sınırları içinde vatan bölünmez bir bütündür, parçalanamaz. Her türlü yabancı işgal ve müdahalesine karşı millet topyekûn kendisini savunacak ve direnecektir. İstanbul Hükümeti, harici bir baskı karşısında memleketimizin herhangi bir parçasını terk mecburiyetinde kalırsa, vatanın bağımsızlığını ve bütünlüğünü temin edecek her türlü tedbir ve karar alınmıştır. Kuvay-ı Milliye’yi tek kuvvet tanımak ve milli iradeyi hâkim kılmak temel esastır. Manda ve himaye kabul edilemez. Milli iradeyi temsil etmek üzere, Meclis-i Mebusan’ın derhal toplanması mecburidir. Aynı gaye ile milli vicdandan doğan cemiyetler, ‘Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’ adı altında genel bir teşkilat olarak birleştirilmiştir. Genel teşkilatı idare ve alınan kararları yürütmek için kongre tarafından Temsil Heyeti seçilmiştir.”[4]

Kongrede alınan kararlar doğrultusunda dönemin birincil ihtiyacının vatanın birliği, bütünlüğü ve ülkenin bağımsızlığı olduğu görülmektedir. Bu ihtiyaçların yakıcılığı ülkeyi Kuruluş Savaşı zaferine götürmüştür. Kurtuluş Savaşı sürecinin sonucunu en net bir şekilde ortaya koyan Atatürk’ün ‘Türkiye Cumhuriyet’ini kuran Türkiye halkına Türk milleti denir.’ tanımıdır. Irka dayalı olmayan, bütün Türkiye halkını kucaklayan bu tanımla beraber ümmet olmaktan çıkmışızdır. Cumhuriyet devrimiyle ayrıldığımız bu mücadeleden elde ettiğimiz en önemli zaferlerden biri de milletleşme sürecidir. Cumhuriyetle beraber Türk Milleti kimliği oluşmuştur. Toplumu oluşturan bireyler artık kul değil vatandaş olmuştur.

Zafer sonrası Mustafa Kemal Atatürk, Türkiye’nin ihtiyaçlarını şu şekilde ortaya koymuştur:

“Henüz kurtulmuş değiliz. Atılan adımlar, bundan sonra atılması gereken adımların başlangıcıdır. İnsan başlangıçta iken sonuca ulaştığını iddia ederse, kendini dünyanın en derin gafleti içinde görür.” Ve daha sonra O cumhuriyeti gençlere emanet etmiş, “Cumhuriyeti biz kurduk, onu yaşatacak ve yükseltecek sizlersiniz” demiştir. Atatürk, fikrî felsefî düşünce ve ilkeleri ortaya koymuş, onları uygulayarak, Türkiye’yi, kalkınma ve çağdaşlaşma yoluna sokmuş, bu hareketin devamını sağlamıştır. Asıl amaca ulaşmak için uzun zamana ihtiyaç vardır. Durmadan yapılacak bir ilerleme, artık gelecek kuşakların ödevi haline gelmiştir.

3 Mart 1924 tarihinde durmadan yapılacak ilerlemelerin önemli adımları ve gericiliğin üstüne gidecek yasal düzenlenmeler yapılmıştır. “Müslümanlığın, yüzyıllardan beri yapılageldiği üzere bir siyaset vasıtası olarak kullanılmaktan kurtarılmasının ve yüceltilmesinin şart olduğu gerçeğini de görmüş bulunuyoruz.” diyerek Şeriye ve Evkaf Vekaleti’nin kaldırılmasına dair kanun çıkarılmıştır. “Türkiye Cumhuriyet’inde topluma ait işlerle ilgili hükümlerin konması ve uygulanması, TBMM ile onun oluşturduğu hükümete ait olup İslam dinine inananların, bunun dışındaki inanç ve ibadetlere ilişkin bütün hüküm ve meselelerin yönetimi için Cumhuriyet’in merkezinde bir Diyanet İşleri Reisliği makamı kurulmuştur.” kararıyla beraber din siyaset vasıtası olmaktan çıkarılmıştır. Gericiliği besleyen yasaları kaldıran, Cumhuriyet’i besleyen, sağlamlaştıran bir diğer kanun da halifeliğin kaldırılması üzerinedir. Milli Mücadelenin hedeflediği bağımsızlık milletin kendini yönetmesini sağlayacaktı. Halifelik yönetimi milletin egemenliği için verilen savaşta emperyalizm saflarında yer almıştır. Padişah Vahdettin milli mücadele yıllarında ne pahasına olursa olsun saltanatını sürdürmek istemiştir. Saltanatı sürdürme isteği halifeliğin İngiliz emperyalizmine sığınarak milli mücadeleye ihanet etmesine sebep olmuştur. İhanetin örneğini 8 Nisan 1920’de Sadrazam Damat Ferit, İngiliz Yüksek Komiseri Robeck’i ziyaret ederek Atatürk’e karşı İngilizlerden yardım istemesi üzerine verebiliriz. Sadrazam Damat Ferit’in bir bir beyanname ile milli mücadeleyi kınaması gibi olayların yaşanması halifeliği Türk Milletinin karşısında tutmuştur. Cumhuriyet Devrimi halk egemenliğini benimsediği için Hilafeti kaldırmıştır. Hilafetle, Türkiye’nin iç ve dış siyasetinde daima iki başlı olacağı, hanedanın, hilafet kisvesi altında Türkiye’nin varlığına sürekli tehdit oluşturacağı” belirtilerek Hilafetin İlgası Kararı çıkarılmıştır. Böylelikle Cumhuriyet’in İslamcı yönetimle bir arada olamayacağı, hatta bu konuda “tarihi bir hatıraya” bile tahammülünün olmadığı bir kez daha ilan edilmiş oldu.  Halifeliğin de Cumhuriyet rejimi karşısında ayrı bir kuvvetmiş görüntüsü ortadan kaldırılmıştır. Halifeliğin kaldırılışıyla Türkiye Cumhuriyeti, lâiklik yolunda bir büyük adım daha atmış oldu; zira millî egemenliğe dayalı bir rejimde, çağdaş ve lâik devlet kavramında “halifeli cumhuriyet” söz konusu olamazdı. Anayasa’da, 1928’de yapılan bir değişiklikle “Türkiye Devleti’nin dini, din-i İslâmdır” maddesinin de kaldırılması, cumhurbaşkanı ve milletvekillerinin yemin şeklinin yeniden düzenlenmesi, lâiklik yolunda aşılan büyük gelişmeler oldu. Nihayet 5 Şubat 1937’de lâiklik, Türkiye Cumhuriyeti’nin temel ilkelerinden biri olarak Anayasa’da yer almıştır.[5]

Şeriye ve Evkaf Vekaleti’nin kaldırılmasıyla, bütün medrese ve okulların yönetimini tek bir kurula bağlama ihtiyacı da ortaya çıkmıştır. Eğitim kurumlarının şeriat sistemine insan yetiştiren, tarikatlara yol açan yerler olmaktan çıkarmak için 3 Mart 1924 tarihinde bir devrim yasası daha yürürlüğe girmiştir. Tehvidi Tedrisat Kanunu yani Öğretimin Birliği Kanunu ile eğitim şeriatın pençesinden kurtarılmış oldu. Cumhuriyet yönetimi, eğitimin içeriğinin, bir yanda şeriatçı eğitim öbür yanda bilimsel eğitim şeklinde parçalanmasının önünü kesmiştir. Yönetim ayrıca eğitim kurumlarının da Eğitim Bakanlığı ile özel kurumlar ve vakıflar şeklinde bölünmesine de karşı çıkmıştır. Eğitim, Eğitim Bakanlığı’nda birleştirilmiştir. Böylelikle eğitim gericiliğin eline bırakılmamış ve Cumhuriyet’te güvence altına alınmıştır.

Eğitimin tarikatların eline bırakıldığı şu günlerde ise, Cumhuriyet devriminin yasalarından geri dönüşler yaşandığı için, 15 Temmuz 2015’te FETÖ’nün darbe girişimi gibi vatanın birliğini tehdit eden girişimlere maruz kaldık. Milli eğitim sisteminin oluşturulamamasının bir acı sonucu da 29 Kasım 2016 tarihinde Adana’nın Aladağ ilçesinde, her açıdan yetersiz olan yurt binasında çıkan yangında 11 kız öğrenci ve bir belletmenin, yangın merdivenine erişemedikleri için hayatını kaybettiği zaman yaşamıştık. Ülkenin bütünlüğünü tehdit eden örneklerden, insan hayatına son veren örneklere kadar uzanan bozuk düzen Cumhuriyet devriminin kazandırdığı eğitimde birlik programının uygulanması gerektiğini yakıcı bir şekilde ortaya koymaktadır. Eğitim sistemi, bugün on binlerce Kur’an Kursu ve imam hatip okullarıyla, yazboz tahtasına dönen ders kitapları ve eğitim programlarıyla, ekonomik ve siyasal baskı altında tutulan öğretmen ve öğrencileriyle Cumhuriyet Devrimi’nin anlam ve ruhundan uzak, bilim dışı, ezbere dayanan, hayattan ve halkın ihtiyaçlarından kopuk bir konuma sürüklenmiştir.[6] Eğitimin Birliği Yasası, vakıflar tarafından idare edilen okullar dahil, her türlü bilimsel kurum ile, öğretim kurumunu Eğitim Bakanlığı’na bağlıyordu. Bugün Eğitim Birliği Yasası’nın bu hükmünün delik deşik olduğunu görmekteyiz. Dini amaçlı açılan sayısız eğitim kurumu derhal kapatılmalı ve eğitimin tüm kurumları devlet tekelinde toplanmalıdır. Cumhuriyet’in temel dayanaklarından biri olan laiklik ezip geçilmeye çalışılmaktadır. Bu çaba mutlaka yok edilmelidir. Ortaçağ güçlerine karşı tutarlı, ilkeli ve devrimci bir tavır sergilenmelidir. Devrim Kanunları uygulanmalıdır. Eğitim ve Öğretimin Birliği Yasası hayata geçirilmelidir. Her alanda çağdışı, şeriatçı eğitime son verilerek laik ve bilimsel eğitim yerleştirilmelidir. Bütün şeriatçı eğitim kurumları, yan kuruluşlarıyla birlikte kapatılmalıdır. Cumhuriyet uygulanmalıdır.[7]

Cumhuriyet Devriminin 3 Mart 1924’te yaptığı gibi, gericilikle hesaplaşmayı, toplumun ortaçağ bağnazlıklarından kurtulmasını ve aydınlanmasını; Türkiye Gençlik Birliği kendine görev biçmiştir. 3 Mart Devrim Kanun’ları gericiliğe en büyük darbeyi vururken, diğer yandan devrimleri sürükleyecek büyük gücü seferber etmiştir. Bugünün Türk Gençliği bu gücün temsilcilerindendir. Devrim Kanunları genç Cumhuriyet’in ekonomik, sosyal gelişmesini sağlamada gerek duyduğu, bilim ışığında aydınlanmış yeni kuşaklar oluşturma amacına hizmet ediyordu. Gerçekten de bu politikaya bağlı kalındığı yirmi, otuz yıl boyunca bilimde, sanatta, kültür alanında devrimci eğitim görmüş, halkını ve yurdunu seven, aydınlanmış Cumhuriyet kuşakları yetişti. Bizler bugün Cumhuriyet devrimi kuşaklarının temsilcisi olarak, yarınlarımıza aydınlığı taşıma göreviyle Atatürkçü, devrimci mücadeleyi sürdürmekteyiz. Mücadelemiz sayesinde gericiliğin Cumhuriyet’e saldırmasını önüne geçeceğiz. Atatürk’ten aldığımız görevleri yerine getirmek üzere Türkiye Cumhuriyetinin şeyhler, dervişler, müritler, meczuplar memleketi olmasına izin vermeyeceğiz.

3 Mart 1924’ün aydınlığı mücadelemizi aydınlatacaktır. Devrim Kanunlarımızın 95. yıl dönümü kutlu olsun.

Ebda Okutur

TGB Eskişehir İl Sekreteri

DİPNOT:

1. Osmanlı Döneminden Cumhuriyete Geçilirken Eğitim-Öğretim Alanında Yaşanan Dönüşümler, Prof. Dr. Yahya Akyüz, s.1

2. Osmanlı Döneminden Cumhuriyete Geçilirken Eğitim-Öğretim Alanında Yaşanan Dönüşümler, Prof. Dr. Yahya Akyüz, s.2

3. Kubilay ve laikliğin önemi, Mustafa Solak, Aydınlık Gazetesi

4. ‘Sivas Kongresi’ 99 yaşında, Aydınlık Gazetesi, 4.9.2018

5. HALİFELİĞİN KALDIRILMASI, http://www.atam.gov.tr

6. Cumhuriyet Devrimi Kanunları, Ferit İlsever, s.32

7. Cumhuriyet Devrimi Kanunları, Ferit İlsever, s.34

tgb.gen.tr