İdeolojilerin, siyasi akımların, milli kurtuluş hareketlerinin ve mandacılığın ateşli ancak kısıtlı tecrübelerle tartışıldığı bir ortamda kendisini ‘’suyu arayan adam’’ olarak tanımlayan Şevket Süreyya Aydemir, tüm hayatı boyunca, teşkilatlı bir şekilde Türk milleti ve insanlık adına mücadele etmiş bir fikir adamımızı öğrenmek boynumuzun borcu.

Suyu arayan adam, savaş döneminin içinde doğmuş ve gençliğini savaş içerisinde geçirmişti. Çocukluğunda mahalledeki arkadaşlarıyla birlikte komitacılık oynayan Şevket Süreyya, 1908 Hürriyet Devrimi’nden sonra çocuk yaşta İttihatçı oldu ve Enver Paşa, Resneli Niyazi gibi ‘’hürriyet kahramanlarının’’ fotoğraflarını biriktirmeye başladı. 

Anılarını anlattığı ‘’Suyu Arayan Adam’’ kitabında annesine ve mahalledeki kadınlarına 1908 Meşrutiyet Devrimini ve bu devrimden beklentilerini heyecanla anlatır. İki abisi de subay olan Şevket Süreyya asker olmak ister. Büyük ağabeyi, Balkan Savaşı’nda Edirne savunmasındayken şehit olur. Annesini de aynı dönem kaybeder. Edirne’nin düşman işgalinden sonra şehrin diğer çocukları ve kadınlarıyla İstanbul’a gönderilir. Babası, ailenin zor zamanlardan geçtiği dönemde bir oğlunu daha kaybetmek istemez ve Şevket Süreyya’yı orduya değil, öğretmen okuluna gönderir. Şevket Süreyya, okulda Türkçülük akımını yakından takip etme fırsatı bulur. Halk sevgisini, halk için mücadele etme isteğini artık daha kuvvetli duyumsar. Artık bir halkçıdır. Okulu tatile girince köylere, ahaliyle kaynaşmaya koşar. Abilik yaptığı köy çocuklarına marşlar ve talimler verir. Yine böyle bir günde jandarmaların köylere seferberlik afişi getirdiğini görür.

“SEFERBERLİK VAR: ASKERLER SİLAH BAŞINA!”

1. Dünya Savaşı başlar. Eli silah tutan herkes Mehmetçik’tir artık. Şevket Süreyya cepheye gitmenin plan ve hayalleri içinde günlerini geçirirken küçük ağabeyi Sarıkamış’ta şehit düşer. Yaşının yetmemesine rağmen gönüllü asker olabilmek için defalarca ısrarlı ve kararlı bir şekilde yaptığı başvurular nihayet kabul görür. Tam da istediği gibi hem abisinin şehit düştüğü hem de Anadolu’nun ötesindeki Türkler’e köprü olan Kafkas cephesinde yedek subaydır artık. Anadolu’yu ilk defa vatani görevi sırasında gören Şevket Süreyya gördüklerinden çok etkilenir. Anadolu halkının ezici yoksulluğuna rağmen her şeyini askeri ve vatanı için seferber etmesi mücadele aşkını körüklemişti.  

Savaşın yaz döneminde, cephe gerisindeki ihtiyat bölüğündedir. Bölüğüyle daha fazla ilgilenme olanağı bulur ve askerlerine savaş talimlerinin yanı sıra eğitim verir. Savaş ortamında okuma yazma ve genel kültür bilgileri öğretir. Kendisi de “Aydemir” adlı bir romanı tekrar tekrar okuyordur. Romandaki Aydemir isimli karakterin sade yaşam tarzından, insan sevgisinden çok etkilenir. Aydemir soyismini de bu romanla sahiplenir.

Kafkas cephesindeki askerler 1917’nin Şubatında Başkumandanlık’tan bir haber alırlar. Rusya’da Bolşevikler devrim yapmış ve Rus Çarı tahttan indirilmiştir. Cephedeki çatışmalar birden kesilir. Türk-Rus heyetleri arasında müzakereler başlar. Müzakerelerin uzaması ve terhis emrinin gelmemesine rağmen Rus askerleri silah bırakır ve Şevket Süreyya’nın da bulunduğu sipere doğru inmeye başlarlar. Türk askerleri şaşkındır. Ruslar mayınlı bölgeye gelmeden onları Şevket Süreyya karşılar. Ruslar bir Kafkas adeti olarak, ortasına tuz dökülmüş ekmeği Şevket Süreyya ve yanındaki askerlere verirler. Bu, barış ve dostluk içindir. Rus askerleri devrim sonrasında savaşı ve işgali bırakıp, vatanlarına dönmeden önce Türk askerleriyle barışmak isterler. Rusya’daki Ekim Devrimi, Kafkas cephesindeki İttihatçı Türk subayı Şevket Süreyya’nın anılarına böyle yansır.

Öte yandan Osmanlı’nın Mondros Mütarekesi’yle savaşı kaybetmesi, Şevket Süreyya’yı derinden sarsar. Çünkü Turan’a koşma hayalleriyle gönüllü olduğu savaşı kaybetmiştir. Yıllardır aradığı, “o suyu buldum sanıyordum” dediği Turan ülküsünü kayıp gitmiştir. Suyun yolunu kaybeder ama aramaktan vazgeçmez. Bölüğüyle geri çekilmesine rağmen Anadolu’yu ve Kafkasları çok sevmiştir. Buraya tekrar dönme kararı alır.

HEM TÜRKİYE HEM AZERBAYCAN’DA KUVVACI

Memleketi Edirne’ye döndüğünde, işgali görür. Hemen harekete geçer. Arkadaşlarıyla ‘’Yedek Subaylar Birliği’’ isimli bir örgüt kurar. Bu örgütün yanı sıra çeşitli gizli örgütlenmelere de girer. Kurdukları örgütler işgale karşı Trakya-Paşaeli Cemiyeti ile çalışır. Bir yandan öğretmenlik mektebininden mezun olur. Kafkasya’ya dönme hayallerinin peşine düşer. Azerbaycan’nın Nuha ilinde öğretmenliğe başlar. Şevket Süreyya artık Turan’dadır. Kendisini Aydemir ismiyle tanıtır. Azerbaycan halkına okul eğitimi verirken bir yandan da ateşli konuşmalarla milliyetçiliğini etkiler. Ermeni militanları ile Azerbaycan Türkleri arasındaki çatışmalar büyür. Ermeniler stratejik değeri yüksek Askerân Geçidi’ni ele geçirince Aydemir derhal gönüllü birliklerine katılır. Tecrübesi sayesinde 400 gönüllünün kumandanlığına getirilir. Kısa sürede Askerân Geçidi kurtarılır.

Aydemir, zaman geçtikçe halklar arasındaki ayrımlar ve koşulların imkansızlığından dolayı Turan hayalini kaybetmeye başlar. Gözünü artık Bakü’de toplanan Şark Milletleri Kurultayı’na çevirir. Doğu’nun mazlum milletlerinden pek çok temsilciyi bir araya getiren bu sosyalist ideolojiyi öğrenmek ister. Bu toplantıya Nuha temsilcisi olarak katılan ve sosyalizmi araştırmaya başlayan Aydemir, kurultaydaki atmosferi görünce kendisini mazlum milletlerin kurtuluş mücadelesine adama kararı alır. Moskova’da Doğu Emekçileri Komünist Üniversitesi’nde ders görmeye başlar. Çocukluk kahramanı Enver Paşa, Doktor Nazım gibi hürriyet kahramanları ile büyük Türk ozanı ve fikir adamı Nazım Hikmet ile tanışma fırsatı bulur. Moskova’da ekonomi eğitimi alan Aydemir özellikle devletçilik üzerinde çalışmalar yapmaya ve dünya ekonomisini yakından takip etmeye başlar.

TÜRK DEVRİMİ’NİN KESKİN KALEMİ

Türkiye’ye döndüğünde Doktor Şefik Hüsnü ile birlikte hareket eden Aydemir, Aydınlık Dergisi’nde sosyalizm üzerine yazılar yazar ve derginin idare, çeviri işlerine koşturur. Türkiye Komünist Fırkası ve Türkiye İşçi ve Çiftçi Sosyalist Fırkası’nın da üyesi olan Aydemir, akşamları kıyafetlerini değiştirip kuytu köşe işçi ve gençlik kahvelerinde vakit geçirerek halkla kaynaşır. 1925 yılında (tarihsel) Türkiye Komünist Partisi politbürosuna seçilir. Aynı sene 1925 tevkifatı ile yargılanır ve 4 aylık tutuklu yargılamanın ardından ‘’inkılabın emrinde’’ bir nefer olmak için Ankara’ya gider. Cezaevinde yazmış olduğu ‘’Muasır Türkiye’nin İktisadi İnkişaf İstikametleri’’ kitabında Türkiye’nin milli çıkış yolu olarak “Devletçilik esasına dayanan bir milli iktisat kurma” fikrini işler.

Ankara’da “Hakimiyet-i Milliye” gazetesinde yazılar yazmaya başlayan Aydemir, Türk Devrim’inin keskin kalemlerindendir. “Kadro Hareketi”ni başlatır ve hareketin yayın organı olan Kadro dergisini kurar. Türk Devrimi’nin ideolojisini araştırmak ve Kemalizm’in ana hatlarını ortaya çıkarmakla ilgilenir. Milli kurtuluş hareketlerinin başarıya ulaşması için siyasi bağımsızlığın yanı sıra ekonomik kalkınmanın önemini ve sermayenin büyük oranda devlete ait olmasını savunurlar. Diğer Kadrocular’la birlikte, toplumsal sınıflar arasında keskin farkların oluşmasını ve emperyalizmle işbirlikçi bir sermaye sınıfının Türkiye’de egemen olmasını istemezler. Bu yüzden planlı ve disiplinli bir karma ekonominin, yani devletçiliğin milli mücadelemizi taçlandıracağını savunur. Şevket Süreyya Aydemir, Türkiye’nin hızla kalkınmasını sağlamak için kurulan danışma kurulu “ li İktisat Meclisi”nde de görevler alır.

MİLLİYETÇİLERİN, HALKÇILARIN, SOSYALİSTLERİN KESİŞİMİ: KEMALİZM

Mücadelesine henüz çocuk yaşta İttihatçı olarak başlayan Şevket Süreyya Aydemir, gençlik yıllarında Türkçülüğü keşfetmiş ve Türk Milli Kurtuluş Hareketi’ne adanmıştır. Türkçülük ülküsüyle gittiği Azerbaycan’da sosyalizmle tanışmış ve iki görüşü harmanlayarak Türk milleti için uygun hale getirmek istemiştir. Türk Devrimi ve Kemalizm için yaptığı ideolojik çalışmaları esnasında hem Türkçülükten hem sosyalizmden beslenmiş, Kadro Hareketi’ni kurarak Türkiye’de devletçiliği sistemleştirmek için çalışmalar yapmıştır. Türk Devrimi’nin kadroları arasında yer alarak, ülkemize ve milletimize hizmet eden Şevket Süreyya Aydemir’in mücadele dolu ömrü bizlere örnektir. Suyu arayıp bulanlardan olmak için öğrenmeli ve öğretmeliyiz. Şan olsun!

İdeolojilerin, siyasi akımların, milli kurtuluş hareketlerinin ve mandacılığın ateşli ancak kısıtlı tecrübelerle tartışıldığı bir ortamda kendisini ‘’suyu arayan adam’’ olarak tanımlayan Şevket Süreyya Aydemir, tüm hayatı boyunca, teşkilatlı bir şekilde Türk milleti ve insanlık adına mücadele etmiş bir fikir adamımızı öğrenmek boynumuzun borcu.

Suyu arayan adam, savaş döneminin içinde doğmuş ve gençliğini savaş içerisinde geçirmişti. Çocukluğunda mahalledeki arkadaşlarıyla birlikte komitacılık oynayan Şevket Süreyya, 1908 Hürriyet Devrimi’nden sonra çocuk yaşta İttihatçı oldu ve Enver Paşa, Resneli Niyazi gibi ‘’hürriyet kahramanlarının’’ fotoğraflarını biriktirmeye başladı. 

Anılarını anlattığı ‘’Suyu Arayan Adam’’ kitabında annesine ve mahalledeki kadınlarına 1908 Meşrutiyet Devrimini ve bu devrimden beklentilerini heyecanla anlatır. İki abisi de subay olan Şevket Süreyya asker olmak ister. Büyük ağabeyi, Balkan Savaşı’nda Edirne savunmasındayken şehit olur. Annesini de aynı dönem kaybeder. Edirne’nin düşman işgalinden sonra şehrin diğer çocukları ve kadınlarıyla İstanbul’a gönderilir. Babası, ailenin zor zamanlardan geçtiği dönemde bir oğlunu daha kaybetmek istemez ve Şevket Süreyya’yı orduya değil, öğretmen okuluna gönderir. Şevket Süreyya, okulda Türkçülük akımını yakından takip etme fırsatı bulur. Halk sevgisini, halk için mücadele etme isteğini artık daha kuvvetli duyumsar. Artık bir halkçıdır. Okulu tatile girince köylere, ahaliyle kaynaşmaya koşar. Abilik yaptığı köy çocuklarına marşlar ve talimler verir. Yine böyle bir günde jandarmaların köylere seferberlik afişi getirdiğini görür.

“SEFERBERLİK VAR: ASKERLER SİLAH BAŞINA!”

1. Dünya Savaşı başlar. Eli silah tutan herkes Mehmetçik’tir artık. Şevket Süreyya cepheye gitmenin plan ve hayalleri içinde günlerini geçirirken küçük ağabeyi Sarıkamış’ta şehit düşer. Yaşının yetmemesine rağmen gönüllü asker olabilmek için defalarca ısrarlı ve kararlı bir şekilde yaptığı başvurular nihayet kabul görür. Tam da istediği gibi hem abisinin şehit düştüğü hem de Anadolu’nun ötesindeki Türkler’e köprü olan Kafkas cephesinde yedek subaydır artık. Anadolu’yu ilk defa vatani görevi sırasında gören Şevket Süreyya gördüklerinden çok etkilenir. Anadolu halkının ezici yoksulluğuna rağmen her şeyini askeri ve vatanı için seferber etmesi mücadele aşkını körüklemişti.  

Savaşın yaz döneminde, cephe gerisindeki ihtiyat bölüğündedir. Bölüğüyle daha fazla ilgilenme olanağı bulur ve askerlerine savaş talimlerinin yanı sıra eğitim verir. Savaş ortamında okuma yazma ve genel kültür bilgileri öğretir. Kendisi de “Aydemir” adlı bir romanı tekrar tekrar okuyordur. Romandaki Aydemir isimli karakterin sade yaşam tarzından, insan sevgisinden çok etkilenir. Aydemir soyismini de bu romanla sahiplenir.

Kafkas cephesindeki askerler 1917’nin Şubatında Başkumandanlık’tan bir haber alırlar. Rusya’da Bolşevikler devrim yapmış ve Rus Çarı tahttan indirilmiştir. Cephedeki çatışmalar birden kesilir. Türk-Rus heyetleri arasında müzakereler başlar. Müzakerelerin uzaması ve terhis emrinin gelmemesine rağmen Rus askerleri silah bırakır ve Şevket Süreyya’nın da bulunduğu sipere doğru inmeye başlarlar. Türk askerleri şaşkındır. Ruslar mayınlı bölgeye gelmeden onları Şevket Süreyya karşılar. Ruslar bir Kafkas adeti olarak, ortasına tuz dökülmüş ekmeği Şevket Süreyya ve yanındaki askerlere verirler. Bu, barış ve dostluk içindir. Rus askerleri devrim sonrasında savaşı ve işgali bırakıp, vatanlarına dönmeden önce Türk askerleriyle barışmak isterler. Rusya’daki Ekim Devrimi, Kafkas cephesindeki İttihatçı Türk subayı Şevket Süreyya’nın anılarına böyle yansır.

Öte yandan Osmanlı’nın Mondros Mütarekesi’yle savaşı kaybetmesi, Şevket Süreyya’yı derinden sarsar. Çünkü Turan’a koşma hayalleriyle gönüllü olduğu savaşı kaybetmiştir. Yıllardır aradığı, “o suyu buldum sanıyordum” dediği Turan ülküsünü kayıp gitmiştir. Suyun yolunu kaybeder ama aramaktan vazgeçmez. Bölüğüyle geri çekilmesine rağmen Anadolu’yu ve Kafkasları çok sevmiştir. Buraya tekrar dönme kararı alır.

HEM TÜRKİYE HEM AZERBAYCAN’DA KUVVACI

Memleketi Edirne’ye döndüğünde, işgali görür. Hemen harekete geçer. Arkadaşlarıyla ‘’Yedek Subaylar Birliği’’ isimli bir örgüt kurar. Bu örgütün yanı sıra çeşitli gizli örgütlenmelere de girer. Kurdukları örgütler işgale karşı Trakya-Paşaeli Cemiyeti ile çalışır. Bir yandan öğretmenlik mektebininden mezun olur. Kafkasya’ya dönme hayallerinin peşine düşer. Azerbaycan’nın Nuha ilinde öğretmenliğe başlar. Şevket Süreyya artık Turan’dadır. Kendisini Aydemir ismiyle tanıtır. Azerbaycan halkına okul eğitimi verirken bir yandan da ateşli konuşmalarla milliyetçiliğini etkiler. Ermeni militanları ile Azerbaycan Türkleri arasındaki çatışmalar büyür. Ermeniler stratejik değeri yüksek Askerân Geçidi’ni ele geçirince Aydemir derhal gönüllü birliklerine katılır. Tecrübesi sayesinde 400 gönüllünün kumandanlığına getirilir. Kısa sürede Askerân Geçidi kurtarılır.

Aydemir, zaman geçtikçe halklar arasındaki ayrımlar ve koşulların imkansızlığından dolayı Turan hayalini kaybetmeye başlar. Gözünü artık Bakü’de toplanan Şark Milletleri Kurultayı’na çevirir. Doğu’nun mazlum milletlerinden pek çok temsilciyi bir araya getiren bu sosyalist ideolojiyi öğrenmek ister. Bu toplantıya Nuha temsilcisi olarak katılan ve sosyalizmi araştırmaya başlayan Aydemir, kurultaydaki atmosferi görünce kendisini mazlum milletlerin kurtuluş mücadelesine adama kararı alır. Moskova’da Doğu Emekçileri Komünist Üniversitesi’nde ders görmeye başlar. Çocukluk kahramanı Enver Paşa, Doktor Nazım gibi hürriyet kahramanları ile büyük Türk ozanı ve fikir adamı Nazım Hikmet ile tanışma fırsatı bulur. Moskova’da ekonomi eğitimi alan Aydemir özellikle devletçilik üzerinde çalışmalar yapmaya ve dünya ekonomisini yakından takip etmeye başlar.

TÜRK DEVRİMİ’NİN KESKİN KALEMİ

Türkiye’ye döndüğünde Doktor Şefik Hüsnü ile birlikte hareket eden Aydemir, Aydınlık Dergisi’nde sosyalizm üzerine yazılar yazar ve derginin idare, çeviri işlerine koşturur. Türkiye Komünist Fırkası ve Türkiye İşçi ve Çiftçi Sosyalist Fırkası’nın da üyesi olan Aydemir, akşamları kıyafetlerini değiştirip kuytu köşe işçi ve gençlik kahvelerinde vakit geçirerek halkla kaynaşır. 1925 yılında (tarihsel) Türkiye Komünist Partisi politbürosuna seçilir. Aynı sene 1925 tevkifatı ile yargılanır ve 4 aylık tutuklu yargılamanın ardından ‘’inkılabın emrinde’’ bir nefer olmak için Ankara’ya gider. Cezaevinde yazmış olduğu ‘’Muasır Türkiye’nin İktisadi İnkişaf İstikametleri’’ kitabında Türkiye’nin milli çıkış yolu olarak “Devletçilik esasına dayanan bir milli iktisat kurma” fikrini işler.

Ankara’da “Hakimiyet-i Milliye” gazetesinde yazılar yazmaya başlayan Aydemir, Türk Devrim’inin keskin kalemlerindendir. “Kadro Hareketi”ni başlatır ve hareketin yayın organı olan Kadro dergisini kurar. Türk Devrimi’nin ideolojisini araştırmak ve Kemalizm’in ana hatlarını ortaya çıkarmakla ilgilenir. Milli kurtuluş hareketlerinin başarıya ulaşması için siyasi bağımsızlığın yanı sıra ekonomik kalkınmanın önemini ve sermayenin büyük oranda devlete ait olmasını savunurlar. Diğer Kadrocular’la birlikte, toplumsal sınıflar arasında keskin farkların oluşmasını ve emperyalizmle işbirlikçi bir sermaye sınıfının Türkiye’de egemen olmasını istemezler. Bu yüzden planlı ve disiplinli bir karma ekonominin, yani devletçiliğin milli mücadelemizi taçlandıracağını savunur. Şevket Süreyya Aydemir, Türkiye’nin hızla kalkınmasını sağlamak için kurulan danışma kurulu “ li İktisat Meclisi”nde de görevler alır.

MİLLİYETÇİLERİN, HALKÇILARIN, SOSYALİSTLERİN KESİŞİMİ: KEMALİZM

Mücadelesine henüz çocuk yaşta İttihatçı olarak başlayan Şevket Süreyya Aydemir, gençlik yıllarında Türkçülüğü keşfetmiş ve Türk Milli Kurtuluş Hareketi’ne adanmıştır. Türkçülük ülküsüyle gittiği Azerbaycan’da sosyalizmle tanışmış ve iki görüşü harmanlayarak Türk milleti için uygun hale getirmek istemiştir. Türk Devrimi ve Kemalizm için yaptığı ideolojik çalışmaları esnasında hem Türkçülükten hem sosyalizmden beslenmiş, Kadro Hareketi’ni kurarak Türkiye’de devletçiliği sistemleştirmek için çalışmalar yapmıştır. Türk Devrimi’nin kadroları arasında yer alarak, ülkemize ve milletimize hizmet eden Şevket Süreyya Aydemir’in mücadele dolu ömrü bizlere örnektir. Suyu arayıp bulanlardan olmak için öğrenmeli ve öğretmeliyiz. Şan olsun!

Bugün 18 Mart Çanakkale Zaferi ve Şehitleri Anma Günü. Memleketimizi işgal etmek, milletimizi boyundurukları altına almak için gelen emperyalistlerin Türk milletinden ilk büyük tokadı yediği günün yıl dönümündeyiz.

Birinci Dünya Savaşı Türkler İçin Zorunluluktu

28 Temmuz 1914 tarihinde başlayan 1. Dünya Savaşı, dönemin emperyalist ülkeleri arasında yaşanan bir paylaşım savaşı olmasının yanı sıra, milletimiz açısından baktığımızda aslında Kurtuluş Savaşımızın ön ayağı yani başlangıcıdır. Batılı emperyalist devletler, hasta adam olarak gördükleri Osmanlı’yı devirmek ve sahip olduğu toprakları paylaşmak için anlaşmalar yaparak başarıya ulaşmak için can atıyordu. Hal böyleyken Türklerin savaşa girmeme seçeneği var mıydı? Mustafa Kemal Atatürk bu konudaki fikirlerini 5 ayrı yerde dile getiriyor ve Türkler için bu savaşa katılmanın bir zorunluluk olduğunu vurguluyordu.

O dönemin büyük güçlerine baktığımızda siyasi kutuplaşma çok açıktı. İngiltere, Fransa ve Çarlık Rusya aralarında Osmanlı’yı parçalamak için planlar yaparken Türk milletinin bu savaşta tarafsız kalması mümkün değildi. İttihat ve Terakki’nin önder kadroları ise Osmanlı için savaşa girmenin bir zorunluluk olduğunu tespit ederek savaş hazırlıklarını hızla yapmaya başladılar.

İttihatçılar, Osmanlı’nın istese de istemese de her türlü gireceği bu savaşta ilk yumruğu atma kararı aldılar. Yavuz ve Midilli gemilerimiz Karadeniz’e geçerek Çarlık Rusya’ya ait limanları bombaladı. Osmanlı’nın savaşa girerken gerçekleştirdiği bu baskın saldırısı Karadeniz üzerinden kendisine yönelebilecek saldırıları büyük oranda engelledi. Savaşa girmenin bir zorunluluk olduğunu bilerek buna karşı önlem almak ve ilk adımı atmak zorlu Çanakkale muharebeleri sırasında Osmanlı’ya büyük bir kuvvet sağlamış oldu.

İttihat ve Terakki’nin özellikle 1911 yılından itibaren ve Balkan Savaşı hezimetinden sonra ordu içerisindeki eski kafalı subayları görevlerinden uzaklaştırdığını ve yerlerine genç, dinamik ve çağdaş eğitim görmüş subaylar yerleştirdiklerini biliyoruz. Osmanlı ordusunun canlanmasını sağlayan bu genç kadrolar ülkelerinin sorunlarına karşı duydukları yoğun sorumluluk, cesaret ve vatan aşkıyla 1. Dünya Savaşı’nın çehresini değiştirdiler.

Çanakkale Savaşımızın Birlik Harcı: Kurtuluş Savaşımızın ve Türk Devrimi’nin İşaret Fişeği

Dönemin en büyük savaş gemilerini, ölüm makinelerini kullanan emperyalistler Çanakkale Boğazı’nın karşısına konuşlandıklarında “5 dakikada Çanakkale’yi geçer, beş çayını da İstanbul’da içeriz” diye içlerinden geçiriyorlardı. Müttefik filo zaferden çok emindi. Oysaki Osmanlı ordusundaki topçuların ve mayıncıların memleketlerini işgal etmeye gelen Batılı devletler için hazırladıkları sürprizler vardı. İtilaf devletlerinin müttefik filosu tabyalarımızı hedef alıyor, tabyalardaki toplar ise olanca güçleriyle cevap veriyordu. Tabyalar ağır bombardıman altında olmasına ve bazı topların daha mermi atamadan imha edilmiş olmasına rağmen İngilizlerin Agamemnon gemisi, Fransızların Inflexible kruvazörü menzile girdikleri gibi vuruldu. Tabyaların başarılı savunmalarından dolayı Gaulois, Suffren ve Bouvet isimli Fransız gemileri Boğaz’ın dışına çıkmaya çalışırlarken vatan savunmamızın sembol isimlerinden Seyit Onbaşı kahramanca gerçekleştirdiği top atışlarıyla Bouvet gemisini batırdı. Inflexible gemisi geri çekilirken mayınlara çarparak parçalandı. Bu durum müttefik filoda bir korku iklimi yaratmaya başladı. Anlamı karşı konulamaz olan Irresistible isimli İngiliz gemisi de Osmanlı mayınlarının tadına bakarak Çanakkale Boğazı’nın serin sularında uykuya daldı. Bu olaydan sonra Amiral De Robeck tarafından yönetilen müttefik filo geri çekilme emri alsa da geride kalan gemileri Osmanlı mayınları karşıladı. Mayınlardan hasar alan ve kendi kaderine terk edilen müttefik filosu gemileri tabyalardan yapılan topçu atışlarıyla batırıldı.

Osmanlı ordusunun Boğazlara döşediği mayınlar elbette rastgele, gelişigüzel bir şekilde döşenmemişti. Batılı devletler zaten Çanakkale açıklarında düzenli olarak mayın taraması yapıyor ve önlem alıyorlardı. Burada yığınak yaparak tabyalarımızı bombalıyordu. Bu sebeple Nusret Mayın Gemisi Komutanı Yüzbaşı Hakkı Bey ve Mayın Grup Komutanı Yüzbaşı Hafız Nazmi Bey önderliğinde mayınlar müttefik filonun yığınak yapmadığı ancak manevra yapmak için kullandığı Karanlık Liman’a döşendi. Sıkı bir takip sonucu özellikle bu bölgeye ince işçilikle Nusret mayın gemisi tarafından döşenen bu mayınlar müttefik filonun tahmin bile edemeyecekleri hasarlar almasına ve savaşın deniz ayağından vazgeçmelerine sebep oldu.

Çanakkale Savaşımız her şeyden önce Osmanlı İmparatorluğu’nun, o dönemki adlandırılmasıyla düvel-i muazzamaya yani emperyalist devletlere karşı halkın her kesiminden insanın kahramanca savaşması ile yaptığı destansı bir vatan savunmasıdır diye özetlenebilir. Vatan savunmasının mektepli gençleri, 15’lileri sınıflarından siperlere akın etti. Pek çok okul bu yıllarda mezun dahi veremedi. Memleketin dört bir yanından bin bir çeşit kültüre sahip insanlar vatanlarını savunmak için siperlerde buluştu. Mücahide Hatice Hanım ve kadınlarımız da sadece cepheye su ve mermi taşımadı, eline tüfek alıp düşmana karşı canı pahasına savaştı. Müttefik filonun tuttuğu kayıtlara göre emperyalist devletler tabyalarımıza 3.344 top mermisi atmıştır. Türk milleti ise tüm imkansızlıklarına rağmen bu saldırılara karşı canla başla savaşarak dönemin en ileri teknoloji ve imkanlarına sahip savaş makinelerini etkisiz hale getirdi. Batırılan savaş gemilerinin, yere serilen işgalci çizmelerinin üzerinde Çanakkale’nin geçilemeyeceği cümle aleme ilan edildi. Kadınların, yaşlıların, liselilerin en ön cephede görevler aldığı bu büyük direniş öyle bir milli birlik harcı oluşturmuştur ki en karanlık anlarda Kurtuluş Savaşımızın ve Türk devrimimizin işaret fişeği olmuştur.

İtilaf devletleri bu başarısız harekatlarından dolayı büyük ekonomik zararlara uğradı. Çarlık Rusya ise Çanakkale’nin geçilememesi sonucunda İtilaf devletlerinden yardım alamayınca bilindiği üzere Bolşevik devrime teslim oldu. Sovyetler 1. Dünya Savaşı’ndan çekildiler ve Kurtuluş Savaşımızda bize maddi ve manevi yardımcı oldular. Çanakkale’nin geçilmemesi sadece Türk milletini değil tüm Asyalıları etkiledi. Tüm mazlum milletler önce Çanakkale’de sonra Kurtuluş Savaşı’nda Türk milletinin emperyalizmi nasıl yendiğini gördü ve ilham aldı.

Bir Çanakkale Savunması daha yapmamak için Adalar Denizi ve Doğu
Akdeniz’de Harekete Geçelim!

Emperyalistler hala Çanakkale’den ve Anadolu’dan gözlerini alabilmiş değiller. Bir asır önce yaptığımız vatan savunmasının görevleri bugün de geçerlidir. Bugün de ülkemizi tehdit eden Batılı devletlere karşı memleketimizi güçlendirmek ve korumakla görevliyiz. ABD ve NATO her geçen gün Adalar (Ege) Denizi’nde, Yunanistan’da ve Doğu Akdeniz’de silah biriktiriyor, Yunanistan ve Güney Kıbrıs’la birlikte intikam içerikli tatbikat senaryoları hazırlayarak bölgeye askeri yığınak yapıyor. Yunanistan ve Romanya adeta bir Amerikan üssü olmuş durumda. Kime karşı biriktiriliyor bunca silah, NATO’nun ve Yunanistan’ın hedefinde kim var? Türkiye’miz Mavi Vatan’dan bahsedip kendi egemenlik haklarına sarıldığında sözde müttefiklerimiz derhal endişeye kapılıyor, küplere biniyor ve tehdit üzerine tehdit savuruyor. ABD ve NATO’nun Yunanistan’la birlikte bu coğrafyada silahlanmasındaki, Türkiye’yi kuşatmasındaki hedefinin egemenlik haklarımızı elimizden almak olduğu oldukça açıktır. Kendimizi buna karşı savunmaktan başka bir çıkar yolumuzun olmadığını tarihimizdeki örneklere bakarak tekrar tekrar anlayabiliriz. Türkiye’nin Adalar Denizi’nde, Doğu Akdeniz’de taviz vermesinin sonucu yarın bir Çanakkale savunması daha yapmak olacaktır.

Türkiye’nin önündeki seçenek ise emperyalizme karşı yine ilk yumruğu atmaktır. Libya ile imzalanan Akdeniz’de Deniz Yetki Alanlarının Sınırlandırılması anlaşması önemlidir ancak yetersizdir. Mısır ve Suriye ile benzer bir anlaşmanın imzalanması sağlanmalıdır. Rusya, Çin, İran gibi stratejik ortaklarımızla ortak düşmanımıza karşı Mavi Vatanımızda güç gösterisi yapılmalıdır. NATO sadece bizi değil Rusya, Çin ve İran’ı denizlerden kuşatmaktadır. Bizi sindirmek isteyen emperyalist devletlere ve Yunanistan’a en iyi cevabı bölgedeki gerçek ittifak potansiyelimizi değerlendirerek verebiliriz. Aynı tehditlere karşı mücadele ettiğimiz devletlerle yan yana gelmek keyfi bir seçim değil ancak zorunluluktur. Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin tanıtılması için artık somut ve gerçekçi adımlar atılmalıdır.

Kaynakça:

1) Çanakkale Savaşları Ansiklopedisi
2) Doğu Perinçek, Kemalist Devrim-8 Birinci Dünya Savaşı ve Türk Devrimi (Kemalist Devrimin Başlangıcı)

Bugün 18 Mart Çanakkale Zaferi ve Şehitleri Anma Günü. Memleketimizi işgal etmek, milletimizi boyundurukları altına almak için gelen emperyalistlerin Türk milletinden ilk büyük tokadı yediği günün yıl dönümündeyiz.

Birinci Dünya Savaşı Türkler İçin Zorunluluktu

28 Temmuz 1914 tarihinde başlayan 1. Dünya Savaşı, dönemin emperyalist ülkeleri arasında yaşanan bir paylaşım savaşı olmasının yanı sıra, milletimiz açısından baktığımızda aslında Kurtuluş Savaşımızın ön ayağı yani başlangıcıdır. Batılı emperyalist devletler, hasta adam olarak gördükleri Osmanlı’yı devirmek ve sahip olduğu toprakları paylaşmak için anlaşmalar yaparak başarıya ulaşmak için can atıyordu. Hal böyleyken Türklerin savaşa girmeme seçeneği var mıydı? Mustafa Kemal Atatürk bu konudaki fikirlerini 5 ayrı yerde dile getiriyor ve Türkler için bu savaşa katılmanın bir zorunluluk olduğunu vurguluyordu.

O dönemin büyük güçlerine baktığımızda siyasi kutuplaşma çok açıktı. İngiltere, Fransa ve Çarlık Rusya aralarında Osmanlı’yı parçalamak için planlar yaparken Türk milletinin bu savaşta tarafsız kalması mümkün değildi. İttihat ve Terakki’nin önder kadroları ise Osmanlı için savaşa girmenin bir zorunluluk olduğunu tespit ederek savaş hazırlıklarını hızla yapmaya başladılar.

İttihatçılar, Osmanlı’nın istese de istemese de her türlü gireceği bu savaşta ilk yumruğu atma kararı aldılar. Yavuz ve Midilli gemilerimiz Karadeniz’e geçerek Çarlık Rusya’ya ait limanları bombaladı. Osmanlı’nın savaşa girerken gerçekleştirdiği bu baskın saldırısı Karadeniz üzerinden kendisine yönelebilecek saldırıları büyük oranda engelledi. Savaşa girmenin bir zorunluluk olduğunu bilerek buna karşı önlem almak ve ilk adımı atmak zorlu Çanakkale muharebeleri sırasında Osmanlı’ya büyük bir kuvvet sağlamış oldu.

İttihat ve Terakki’nin özellikle 1911 yılından itibaren ve Balkan Savaşı hezimetinden sonra ordu içerisindeki eski kafalı subayları görevlerinden uzaklaştırdığını ve yerlerine genç, dinamik ve çağdaş eğitim görmüş subaylar yerleştirdiklerini biliyoruz. Osmanlı ordusunun canlanmasını sağlayan bu genç kadrolar ülkelerinin sorunlarına karşı duydukları yoğun sorumluluk, cesaret ve vatan aşkıyla 1. Dünya Savaşı’nın çehresini değiştirdiler.

Çanakkale Savaşımızın Birlik Harcı: Kurtuluş Savaşımızın ve Türk Devrimi’nin İşaret Fişeği

Dönemin en büyük savaş gemilerini, ölüm makinelerini kullanan emperyalistler Çanakkale Boğazı’nın karşısına konuşlandıklarında “5 dakikada Çanakkale’yi geçer, beş çayını da İstanbul’da içeriz” diye içlerinden geçiriyorlardı. Müttefik filo zaferden çok emindi. Oysaki Osmanlı ordusundaki topçuların ve mayıncıların memleketlerini işgal etmeye gelen Batılı devletler için hazırladıkları sürprizler vardı. İtilaf devletlerinin müttefik filosu tabyalarımızı hedef alıyor, tabyalardaki toplar ise olanca güçleriyle cevap veriyordu. Tabyalar ağır bombardıman altında olmasına ve bazı topların daha mermi atamadan imha edilmiş olmasına rağmen İngilizlerin Agamemnon gemisi, Fransızların Inflexible kruvazörü menzile girdikleri gibi vuruldu. Tabyaların başarılı savunmalarından dolayı Gaulois, Suffren ve Bouvet isimli Fransız gemileri Boğaz’ın dışına çıkmaya çalışırlarken vatan savunmamızın sembol isimlerinden Seyit Onbaşı kahramanca gerçekleştirdiği top atışlarıyla Bouvet gemisini batırdı. Inflexible gemisi geri çekilirken mayınlara çarparak parçalandı. Bu durum müttefik filoda bir korku iklimi yaratmaya başladı. Anlamı karşı konulamaz olan Irresistible isimli İngiliz gemisi de Osmanlı mayınlarının tadına bakarak Çanakkale Boğazı’nın serin sularında uykuya daldı. Bu olaydan sonra Amiral De Robeck tarafından yönetilen müttefik filo geri çekilme emri alsa da geride kalan gemileri Osmanlı mayınları karşıladı. Mayınlardan hasar alan ve kendi kaderine terk edilen müttefik filosu gemileri tabyalardan yapılan topçu atışlarıyla batırıldı.

Osmanlı ordusunun Boğazlara döşediği mayınlar elbette rastgele, gelişigüzel bir şekilde döşenmemişti. Batılı devletler zaten Çanakkale açıklarında düzenli olarak mayın taraması yapıyor ve önlem alıyorlardı. Burada yığınak yaparak tabyalarımızı bombalıyordu. Bu sebeple Nusret Mayın Gemisi Komutanı Yüzbaşı Hakkı Bey ve Mayın Grup Komutanı Yüzbaşı Hafız Nazmi Bey önderliğinde mayınlar müttefik filonun yığınak yapmadığı ancak manevra yapmak için kullandığı Karanlık Liman’a döşendi. Sıkı bir takip sonucu özellikle bu bölgeye ince işçilikle Nusret mayın gemisi tarafından döşenen bu mayınlar müttefik filonun tahmin bile edemeyecekleri hasarlar almasına ve savaşın deniz ayağından vazgeçmelerine sebep oldu.

Çanakkale Savaşımız her şeyden önce Osmanlı İmparatorluğu’nun, o dönemki adlandırılmasıyla düvel-i muazzamaya yani emperyalist devletlere karşı halkın her kesiminden insanın kahramanca savaşması ile yaptığı destansı bir vatan savunmasıdır diye özetlenebilir. Vatan savunmasının mektepli gençleri, 15’lileri sınıflarından siperlere akın etti. Pek çok okul bu yıllarda mezun dahi veremedi. Memleketin dört bir yanından bin bir çeşit kültüre sahip insanlar vatanlarını savunmak için siperlerde buluştu. Mücahide Hatice Hanım ve kadınlarımız da sadece cepheye su ve mermi taşımadı, eline tüfek alıp düşmana karşı canı pahasına savaştı. Müttefik filonun tuttuğu kayıtlara göre emperyalist devletler tabyalarımıza 3.344 top mermisi atmıştır. Türk milleti ise tüm imkansızlıklarına rağmen bu saldırılara karşı canla başla savaşarak dönemin en ileri teknoloji ve imkanlarına sahip savaş makinelerini etkisiz hale getirdi. Batırılan savaş gemilerinin, yere serilen işgalci çizmelerinin üzerinde Çanakkale’nin geçilemeyeceği cümle aleme ilan edildi. Kadınların, yaşlıların, liselilerin en ön cephede görevler aldığı bu büyük direniş öyle bir milli birlik harcı oluşturmuştur ki en karanlık anlarda Kurtuluş Savaşımızın ve Türk devrimimizin işaret fişeği olmuştur.

İtilaf devletleri bu başarısız harekatlarından dolayı büyük ekonomik zararlara uğradı. Çarlık Rusya ise Çanakkale’nin geçilememesi sonucunda İtilaf devletlerinden yardım alamayınca bilindiği üzere Bolşevik devrime teslim oldu. Sovyetler 1. Dünya Savaşı’ndan çekildiler ve Kurtuluş Savaşımızda bize maddi ve manevi yardımcı oldular. Çanakkale’nin geçilmemesi sadece Türk milletini değil tüm Asyalıları etkiledi. Tüm mazlum milletler önce Çanakkale’de sonra Kurtuluş Savaşı’nda Türk milletinin emperyalizmi nasıl yendiğini gördü ve ilham aldı.

Bir Çanakkale Savunması daha yapmamak için Adalar Denizi ve Doğu
Akdeniz’de Harekete Geçelim!

Emperyalistler hala Çanakkale’den ve Anadolu’dan gözlerini alabilmiş değiller. Bir asır önce yaptığımız vatan savunmasının görevleri bugün de geçerlidir. Bugün de ülkemizi tehdit eden Batılı devletlere karşı memleketimizi güçlendirmek ve korumakla görevliyiz. ABD ve NATO her geçen gün Adalar (Ege) Denizi’nde, Yunanistan’da ve Doğu Akdeniz’de silah biriktiriyor, Yunanistan ve Güney Kıbrıs’la birlikte intikam içerikli tatbikat senaryoları hazırlayarak bölgeye askeri yığınak yapıyor. Yunanistan ve Romanya adeta bir Amerikan üssü olmuş durumda. Kime karşı biriktiriliyor bunca silah, NATO’nun ve Yunanistan’ın hedefinde kim var? Türkiye’miz Mavi Vatan’dan bahsedip kendi egemenlik haklarına sarıldığında sözde müttefiklerimiz derhal endişeye kapılıyor, küplere biniyor ve tehdit üzerine tehdit savuruyor. ABD ve NATO’nun Yunanistan’la birlikte bu coğrafyada silahlanmasındaki, Türkiye’yi kuşatmasındaki hedefinin egemenlik haklarımızı elimizden almak olduğu oldukça açıktır. Kendimizi buna karşı savunmaktan başka bir çıkar yolumuzun olmadığını tarihimizdeki örneklere bakarak tekrar tekrar anlayabiliriz. Türkiye’nin Adalar Denizi’nde, Doğu Akdeniz’de taviz vermesinin sonucu yarın bir Çanakkale savunması daha yapmak olacaktır.

Türkiye’nin önündeki seçenek ise emperyalizme karşı yine ilk yumruğu atmaktır. Libya ile imzalanan Akdeniz’de Deniz Yetki Alanlarının Sınırlandırılması anlaşması önemlidir ancak yetersizdir. Mısır ve Suriye ile benzer bir anlaşmanın imzalanması sağlanmalıdır. Rusya, Çin, İran gibi stratejik ortaklarımızla ortak düşmanımıza karşı Mavi Vatanımızda güç gösterisi yapılmalıdır. NATO sadece bizi değil Rusya, Çin ve İran’ı denizlerden kuşatmaktadır. Bizi sindirmek isteyen emperyalist devletlere ve Yunanistan’a en iyi cevabı bölgedeki gerçek ittifak potansiyelimizi değerlendirerek verebiliriz. Aynı tehditlere karşı mücadele ettiğimiz devletlerle yan yana gelmek keyfi bir seçim değil ancak zorunluluktur. Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin tanıtılması için artık somut ve gerçekçi adımlar atılmalıdır.

Kaynakça:

1) Çanakkale Savaşları Ansiklopedisi
2) Doğu Perinçek, Kemalist Devrim-8 Birinci Dünya Savaşı ve Türk Devrimi (Kemalist Devrimin Başlangıcı)

Osmanlı Devleti’nin zayıf düşüp hasta adam diye anıldığı koşullarda İttihatçılar her türlü baskıya karşı, kendi canları pahasına mücadeleye atıldılar. Vatansever fedailerin Anadolu’daki halk hareketlerinden güç alarak gerçekleştirdiği Hürriyet Devrimimiz bugün 115 yaşına bastı, kutlu olsun!

1908 Devriminin Arkasındaki İtici Güç: Anadolu ve Rumeli Halkı

Ekonomik, siyasi ve askeri olarak yani özetle her anlamda büyük zorluklarla karşılaşan ve çözümsüzlük içerisinde boğulan Osmanlı Devleti, Anadolu halkı üzerindeki baskıları gün geçtikçe artırıyordu. Kanun-i Esasi’nin ilan edileceği vaat edildikten sonra Osmanlı-Rus savaşı bahanesiyle Meclisi kapatması da Osmanlı vatanseverleri arasında büyük bir tepkiye yol açmıştı. Bir yandan hafiyeliğin ve jurnalciliğin artık iftira atarak gelir elde etme kapısına dönmesi bir yandan ise sansürün aydınlarımızı sürgünden sürgüne göndermesi ise bu direnişi pekiştirmiş ve direnişin büyümesi için meşru zeminler yaratmıştır. Bu dönemde neredeyse her türlü insan kalabalığının toplanmasının yasaklanacak duruma gelmesi halk içerisinde de bir rahatsızlık uyandırmıştır. Öyle ki Beşiktaşlı gençler dahi bu hafiyelerden nasiplenmiş ve gözaltına alınmışlardı.  

Halk üzerindeki vergilerin gittikçe artması ve katlanması ise Anadolu’da hareketlenmelere neden oluyordu. Valiler ve belediye başkanları gibi yerel yöneticilerin zulüm ve yolsuzluklarından rahatsız olan Anadolu halkı 1906-1908 yılları arasında sesini güçlü bir şekilde çıkarmaya başlamıştı. Ankara’da ve Bitlis’te ihtilalcilerin başını çektiği üretici ve tüccar halk grupları telgrafları basarak valinin kendilerini ezen politikalarından bıktıklarını söyleyerek görevden alınmasını talep etmişlerdi. Diyarbakır’da Ziya Gökalp önderliğinde yaşanan telgrafhane hadiselerinde Hamidiye Alaylarının köyleri ve kasabaları basarak halkın malını yağmalaması şikayet edilmiş ve büyük bir direniş sonucunda Genç Türkler ve Diyarbakır halkı bu mücadeleden zaferle çıkmıştı. Kastamonu’da ise belediye seçimlerini boykot ederek katılmayan halk postaneyi işgal ederek yolsuzluk yapan valinin değiştirilmesi ve özel vergilerin kaldırılması için İstanbul’a telgraf çekmişti. Erzurum’daki üreticiler ve tüccarlar ise kendilerinin ödemelerinin mümkün olmayacağı hayvan vergisine karşı isyan etmiş ve bir yıllık oldukça hareketli bir mücadelenin ardından başarıya ulaşmışlardı. Can Verenler Komitesi isimli örgütün öncülüğünde buluşan Erzurumlular sınıf farklılıklarını bir kenara bırakarak yerel yönetimin zulmüne ve vergilere karşı bir araya gelmişlerdi. Sonraları siyasi bir bildiri de yayınlayan Can Verenler Komitesi din ve ırk fark etmeksizin anayasanın yürürlüğe konulması ve meclisin tekrar açılması için herkesi mücadeleye çağırmıştır. Eylemlere kadınlar da dahil oluyorlar, haklarını savunuyorlardı. Sivaslı kadınlar öncülük ederek pahalı ve kalitesiz ekmek satılmasına karşın bir araya gelerek protesto gerçekleştirmişlerdi.

İttihat ve Terakki Cemiyeti 1906-1908 halk hareketini ve gelişmelerin tümünü yakından takip edip mücadelenin içerisinde olmuştu. Meşveret gibi yayın organlarıyla doğrudan Anadolu’daki eylem ve gösterileri haberleştirip yüreklendiren İttihat ve Terakki, bu eylemlerle birlikte Anadolu’da örgütlenmeyi önüne hedef olarak koymuştu. Teşkilatın önde gelen isimlerinden Dr. Bahaddin Şakir, 20 Ekim 1907 tarihli bir mektubunda Anadolu’da örgütün bir şubesinin kurulması adına talimat veriyordu. İttihat ve Terakki’nin propaganda çalışmaları Anadolu’daki subay ve askerlere de etki ediyordu. Askerler ayaklanan halka karşı kıllarını dahi kıpırdatmıyor ve adeta İstanbul’un emirlerini çiğniyorlardı.

Komşularımızda gerçekleşen 1905 Rus ve 1905-1907 İran Devrimleri de hem ayaklanan Anadolu halkını hem de devrim için son düğümü çözmeyi bekleyen İttihatçıları derinden etkilemiş ve mücadele isteklerini kamçılamıştır. Anadolu’daki halk hareketlerinden ve komşularımızda gerçekleşen devrimlerden cesaret alan İttihat ve Terakki de 2. Meşrutiyet’i gözüne kestirmişti.

Yaşasın Vatan, Yaşasın Millet, Yaşasın Hürriyet

Geniş halk kesimlerinin desteğini alan ve gerek ordu içerisinde gerek memurlar arasında en kılcallara kadar örgütlenen İttihat ve Terakki devrim için harekete geçmeye can atıyordu. Resneli Niyazi’nin önderliğinde 200 asker ve hemen hemen bir o kadar da sivil ve gönüllüden oluşan İttihatçı grup 3 Temmuz’da dağa çıkma kararı almıştı. Resne Belediye Başkanı Hoca Cemal, Maliye Müfettişi Tahsin Efendi ve Polis Müdürü Tahir Bey de Resneli Niyazi ile birlikte dağa çıkan ekipteydi. Resneli Niyazi ve arkadaşları 20 gün boyunca dağlarda köy köy, kasaba kasaba gezerek halkı örgütlüyor ve geçtiği yerlerde İttihat ve Terakki’nin köy şubelerini kuruyordu. İsyanı bastırmakla görevlendirilen Şemsi
Paşa ise 7 Temmuz’da henüz Manastır’dayken İttihat ve Terakki tarafından öldürülmüştü. 2 Abdülhamid’in en güvendiği adamlarından birisi olan Şemsi Paşa’nın öldürülmesi İttihat ve Terakki’nin gücünü daha da arttırmıştı. Şemsi Paşa’nın yerine atanan Müşir Osman Paşa da 12 Temmuz’da Manastır’a geldiğinde işin artık çoktan geçtiğini fark etmişti. Askerleri emir dinlemiyor, silah arkadaşlarına ateş etmeyi kabul etmiyorlardı. Anadolu’dan gönderilen askerler de İttihatçılara destek oluyorlardı. Şehirde zaten hakim olan İttihat ve Terakki varlığı artık çok daha kuvvetliydi. 22 Temmuz günü geldiğinde İttihatçılar son hamlelerini yapmışlar ve Müşir (Tatar) Osman Paşa’yı kaçırmışlardı. Ertesi gün Manastır başta olmak üzere pek çok şehirde  2. Meşrutiyet ilan edilmişti. 24 Temmuz günü Padişah halkın taleplerine boyun eğerek teslim olmuştu. Hilmi Paşa, 2. Meşrutiyet’in ilanını açıklamış ve 101 pare top atışıyla kutlanmıştı. Osmanlı halkı yurdun dört bir yanında sokaklara dökülerek ‘’yaşasın vatan, yaşasın millet, yaşasın hürriyet’’ sloganlarıyla 1908 Devrimini kutlamıştı.

Hürriyet, Müsavat, Uhuvvet

Abdülhamit döneminin Tanzimat değerleri üzerine kurulu düzenine karşın İttihat ve Terakki devrimci kimliğiyle öne çıkıyordu. Emperyalist devletler karşısında teslimiyetçi tutumlar sergileyen Abdülhamit hem çözümsüzdü hem de halkı baskılayarak milli uyanışı da engellemeye çalışıyordu. Kurtuluş Savaşımızın fitilini ateşleyenler aslında İttihatçılardı. Kapitülasyonların kaldırılması ve yabancı şirketlere verilen ayrıcalıkların önemli ölçüde sınırlandırılması ve bu şirketlerin denetlenmesi ve hatta içlerinden bazılarının doğrudan millileştirilmesi bağımsızlık yönünde atılmış çok önemli adımlardı. Düyûn-ı Umûmiye etkisizleştirildi, devlet ekonomiye doğrudan müdahale etmeye başladı. Dış ticarette koruyucu politikalar geliştirilerek milli üreticiyi ve tüccarı yabancı sermayeden koruyacak adımlar atıldı Milli banka kurmak için büyük mücadeleler verildi ve İtibar-ı Millî Bankası kuruldu.

1908 Devrimi sonrasında Osmanlı topraklarında hürriyet rüzgarı esiyordu. Siyasetten basına, sosyal yaşamdan çalışma hayatına kadar pek çok alanda yenilikler hissedilmiş, yeni sesler duyulmaya başlanmıştı. Artık padişah denetiminde toplanıp dağılan sözde bir meclis yoktu, gerçekten yasama organı haline gelen bir meclis kurulmuştu. Padişah kanunları veto edemeyecek, meclisi kafasına göre askıya alamayacaktı. 

1908 Devrimiyle birlikte sansür kalkmış ve Osmanlı gazeteleri özgür bir şekilde yayın yapmaya başlamışlardı. 2. Meşrutiyet sonrasında çıkarılan gazete ve dergi sayısı bine yaklaşmıştı. 24 Temmuz gününün Basın Bayramı olarak kutlanmasının arkasındaki sebep de 1908 Devrimi sonucunda sansürün kaldırılmasıdır. İşçi hareketleri de bu dönemde coşmuştu, işçiler hiç olmadığı kadar grev yapabiliyor ve Avrupa’daki kapitalist ülkelerin işçileriyle benzer haklara sahip olmayı açıktan talep edip kazanım sağlayabiliyorlardı. Kadınlar da 1908 Devrimi sayesinde özgürlüklerine kavuşmuşlar ve sosyal hayatın bir parçası olma konusunda önemli kazanımlar edinmişlerdir. Bu dönemde kadın hakları konusunda çeşitli düzenlemeler de doğrudan hükümet eliyle yapılmıştır. 

1908 Devriminden 1920 Devrimine Aynı Kadro 

1908 Devriminin en büyük kazanımı ise 1920 Devrimi için zemin oluşturması ve devrimin kadrolarını hazırlamasıdır. 1908 Devrimimizin önderliğini yürüten kadrolarla Kurtuluş Savaşımızı yöneten, 1920 Devrimimizi gerçekleştiren kadrolara baktığımızda her iki kuşağın da büyük oranda aynı hamurdan yoğrulduklarını kolaylıkla görüyoruz. Kemalizmin önderleri İttihatçı önderlerin arasından çıktı. Türk devrimcilerinin İttihatçılık çağlarında heybesine ekledikleri milliyetçilik, halkçılık, laiklik ve milli iktisat anlayışı Kemalizmle beraber programlaştırılmış ve doruk noktasına çıkmıştır. Boynuz kulağı geçmiş, Kemalizm de İttihatçılıktan öğrendikleri ve tecrübe ettikleri sayesinde Türkiye’nin sorunlarına çözüm olacak program haline gelmiştir. İttihat ve Terakki’nin gerek Erzurum şubesinin yayınladığı bildiride gerekse pratik eylemlerinde gördüğümüz üzere din ve ırk temelli bölücülüklere karşı çıktığını görebiliriz. İttihatçılar ortak bir kimlik yaratma ve milletleşme konusunda büyük mücadeleler verdiler ve bu alandaki görevlerini ve kazanımlarını da Kemalistlere devrettiler.  

İttihatçıların 1. Dünya Savaşı’na zorunlu bir şekilde girerek başlattıkları Kurtuluş Savaşımız bilindiği üzere Kemalist kadroların imzaladığı Lozan Barış Antlaşması sayesinde zaferle sonuçlanmıştır. Lozan Zaferimizin tıpkı Hürriyet Devrimi gibi 24 Temmuz tarihine denk gelmesi Dr. Doğu Perinçek’e göre Atatürk’ün isteği sonucundadır. Kurtuluş Savaşımızdaki o büyük direnişimizi Kemalist kadroları yetiştiren ve milli ordu anlayışını sağlamlaştıran 1908 Devrimine borçluyuz. 

Bugünün İttihatçıları

Bugünün Hürriyet Devrimi

İttihat ve Terakki’nin bugünkü mirasçısı olan Türkiye Gençlik Birliği 17 yıldır sahalarda, meydanlarda, okullarda; basında ve internette vatanseverliğin bayrağını yükseltiyor. İttihatçılığın hem eylemselliğini hem de fikir eksenli bir hareket olmasını bugünün şartlarında yaşatıyor. Günümüzün koşullarındaki Hürriyet Devrimi ise Mustafa Kemal Atatürk’ün deyimiyle ‘’emperyalizmi mahv ve nabut’’ etmekten ve tam bağımsızlıktan geçiyor. Türkiye Gençlik Birliği olarak milliyetçi, devrimci, sosyalist, Atatürkçü tüm arkadaşlarımızı Hürriyet Devrimimizin ve Lozan Zaferimizin yıl dönümünde göreve davet ediyoruz. 150 yıllık milli devrimci geleneğimizle ülkemizin yarınlarını el birliğiyle kuralım.

Osmanlı Devleti’nin zayıf düşüp hasta adam diye anıldığı koşullarda İttihatçılar her türlü baskıya karşı, kendi canları pahasına mücadeleye atıldılar. Vatansever fedailerin Anadolu’daki halk hareketlerinden güç alarak gerçekleştirdiği Hürriyet Devrimimiz bugün 115 yaşına bastı, kutlu olsun!

1908 Devriminin Arkasındaki İtici Güç: Anadolu ve Rumeli Halkı

Ekonomik, siyasi ve askeri olarak yani özetle her anlamda büyük zorluklarla karşılaşan ve çözümsüzlük içerisinde boğulan Osmanlı Devleti, Anadolu halkı üzerindeki baskıları gün geçtikçe artırıyordu. Kanun-i Esasi’nin ilan edileceği vaat edildikten sonra Osmanlı-Rus savaşı bahanesiyle Meclisi kapatması da Osmanlı vatanseverleri arasında büyük bir tepkiye yol açmıştı. Bir yandan hafiyeliğin ve jurnalciliğin artık iftira atarak gelir elde etme kapısına dönmesi bir yandan ise sansürün aydınlarımızı sürgünden sürgüne göndermesi ise bu direnişi pekiştirmiş ve direnişin büyümesi için meşru zeminler yaratmıştır. Bu dönemde neredeyse her türlü insan kalabalığının toplanmasının yasaklanacak duruma gelmesi halk içerisinde de bir rahatsızlık uyandırmıştır. Öyle ki Beşiktaşlı gençler dahi bu hafiyelerden nasiplenmiş ve gözaltına alınmışlardı.  

Halk üzerindeki vergilerin gittikçe artması ve katlanması ise Anadolu’da hareketlenmelere neden oluyordu. Valiler ve belediye başkanları gibi yerel yöneticilerin zulüm ve yolsuzluklarından rahatsız olan Anadolu halkı 1906-1908 yılları arasında sesini güçlü bir şekilde çıkarmaya başlamıştı. Ankara’da ve Bitlis’te ihtilalcilerin başını çektiği üretici ve tüccar halk grupları telgrafları basarak valinin kendilerini ezen politikalarından bıktıklarını söyleyerek görevden alınmasını talep etmişlerdi. Diyarbakır’da Ziya Gökalp önderliğinde yaşanan telgrafhane hadiselerinde Hamidiye Alaylarının köyleri ve kasabaları basarak halkın malını yağmalaması şikayet edilmiş ve büyük bir direniş sonucunda Genç Türkler ve Diyarbakır halkı bu mücadeleden zaferle çıkmıştı. Kastamonu’da ise belediye seçimlerini boykot ederek katılmayan halk postaneyi işgal ederek yolsuzluk yapan valinin değiştirilmesi ve özel vergilerin kaldırılması için İstanbul’a telgraf çekmişti. Erzurum’daki üreticiler ve tüccarlar ise kendilerinin ödemelerinin mümkün olmayacağı hayvan vergisine karşı isyan etmiş ve bir yıllık oldukça hareketli bir mücadelenin ardından başarıya ulaşmışlardı. Can Verenler Komitesi isimli örgütün öncülüğünde buluşan Erzurumlular sınıf farklılıklarını bir kenara bırakarak yerel yönetimin zulmüne ve vergilere karşı bir araya gelmişlerdi. Sonraları siyasi bir bildiri de yayınlayan Can Verenler Komitesi din ve ırk fark etmeksizin anayasanın yürürlüğe konulması ve meclisin tekrar açılması için herkesi mücadeleye çağırmıştır. Eylemlere kadınlar da dahil oluyorlar, haklarını savunuyorlardı. Sivaslı kadınlar öncülük ederek pahalı ve kalitesiz ekmek satılmasına karşın bir araya gelerek protesto gerçekleştirmişlerdi.

İttihat ve Terakki Cemiyeti 1906-1908 halk hareketini ve gelişmelerin tümünü yakından takip edip mücadelenin içerisinde olmuştu. Meşveret gibi yayın organlarıyla doğrudan Anadolu’daki eylem ve gösterileri haberleştirip yüreklendiren İttihat ve Terakki, bu eylemlerle birlikte Anadolu’da örgütlenmeyi önüne hedef olarak koymuştu. Teşkilatın önde gelen isimlerinden Dr. Bahaddin Şakir, 20 Ekim 1907 tarihli bir mektubunda Anadolu’da örgütün bir şubesinin kurulması adına talimat veriyordu. İttihat ve Terakki’nin propaganda çalışmaları Anadolu’daki subay ve askerlere de etki ediyordu. Askerler ayaklanan halka karşı kıllarını dahi kıpırdatmıyor ve adeta İstanbul’un emirlerini çiğniyorlardı.

Komşularımızda gerçekleşen 1905 Rus ve 1905-1907 İran Devrimleri de hem ayaklanan Anadolu halkını hem de devrim için son düğümü çözmeyi bekleyen İttihatçıları derinden etkilemiş ve mücadele isteklerini kamçılamıştır. Anadolu’daki halk hareketlerinden ve komşularımızda gerçekleşen devrimlerden cesaret alan İttihat ve Terakki de 2. Meşrutiyet’i gözüne kestirmişti.

Yaşasın Vatan, Yaşasın Millet, Yaşasın Hürriyet

Geniş halk kesimlerinin desteğini alan ve gerek ordu içerisinde gerek memurlar arasında en kılcallara kadar örgütlenen İttihat ve Terakki devrim için harekete geçmeye can atıyordu. Resneli Niyazi’nin önderliğinde 200 asker ve hemen hemen bir o kadar da sivil ve gönüllüden oluşan İttihatçı grup 3 Temmuz’da dağa çıkma kararı almıştı. Resne Belediye Başkanı Hoca Cemal, Maliye Müfettişi Tahsin Efendi ve Polis Müdürü Tahir Bey de Resneli Niyazi ile birlikte dağa çıkan ekipteydi. Resneli Niyazi ve arkadaşları 20 gün boyunca dağlarda köy köy, kasaba kasaba gezerek halkı örgütlüyor ve geçtiği yerlerde İttihat ve Terakki’nin köy şubelerini kuruyordu. İsyanı bastırmakla görevlendirilen Şemsi
Paşa ise 7 Temmuz’da henüz Manastır’dayken İttihat ve Terakki tarafından öldürülmüştü. 2 Abdülhamid’in en güvendiği adamlarından birisi olan Şemsi Paşa’nın öldürülmesi İttihat ve Terakki’nin gücünü daha da arttırmıştı. Şemsi Paşa’nın yerine atanan Müşir Osman Paşa da 12 Temmuz’da Manastır’a geldiğinde işin artık çoktan geçtiğini fark etmişti. Askerleri emir dinlemiyor, silah arkadaşlarına ateş etmeyi kabul etmiyorlardı. Anadolu’dan gönderilen askerler de İttihatçılara destek oluyorlardı. Şehirde zaten hakim olan İttihat ve Terakki varlığı artık çok daha kuvvetliydi. 22 Temmuz günü geldiğinde İttihatçılar son hamlelerini yapmışlar ve Müşir (Tatar) Osman Paşa’yı kaçırmışlardı. Ertesi gün Manastır başta olmak üzere pek çok şehirde  2. Meşrutiyet ilan edilmişti. 24 Temmuz günü Padişah halkın taleplerine boyun eğerek teslim olmuştu. Hilmi Paşa, 2. Meşrutiyet’in ilanını açıklamış ve 101 pare top atışıyla kutlanmıştı. Osmanlı halkı yurdun dört bir yanında sokaklara dökülerek ‘’yaşasın vatan, yaşasın millet, yaşasın hürriyet’’ sloganlarıyla 1908 Devrimini kutlamıştı.

Hürriyet, Müsavat, Uhuvvet

Abdülhamit döneminin Tanzimat değerleri üzerine kurulu düzenine karşın İttihat ve Terakki devrimci kimliğiyle öne çıkıyordu. Emperyalist devletler karşısında teslimiyetçi tutumlar sergileyen Abdülhamit hem çözümsüzdü hem de halkı baskılayarak milli uyanışı da engellemeye çalışıyordu. Kurtuluş Savaşımızın fitilini ateşleyenler aslında İttihatçılardı. Kapitülasyonların kaldırılması ve yabancı şirketlere verilen ayrıcalıkların önemli ölçüde sınırlandırılması ve bu şirketlerin denetlenmesi ve hatta içlerinden bazılarının doğrudan millileştirilmesi bağımsızlık yönünde atılmış çok önemli adımlardı. Düyûn-ı Umûmiye etkisizleştirildi, devlet ekonomiye doğrudan müdahale etmeye başladı. Dış ticarette koruyucu politikalar geliştirilerek milli üreticiyi ve tüccarı yabancı sermayeden koruyacak adımlar atıldı Milli banka kurmak için büyük mücadeleler verildi ve İtibar-ı Millî Bankası kuruldu.

1908 Devrimi sonrasında Osmanlı topraklarında hürriyet rüzgarı esiyordu. Siyasetten basına, sosyal yaşamdan çalışma hayatına kadar pek çok alanda yenilikler hissedilmiş, yeni sesler duyulmaya başlanmıştı. Artık padişah denetiminde toplanıp dağılan sözde bir meclis yoktu, gerçekten yasama organı haline gelen bir meclis kurulmuştu. Padişah kanunları veto edemeyecek, meclisi kafasına göre askıya alamayacaktı. 

1908 Devrimiyle birlikte sansür kalkmış ve Osmanlı gazeteleri özgür bir şekilde yayın yapmaya başlamışlardı. 2. Meşrutiyet sonrasında çıkarılan gazete ve dergi sayısı bine yaklaşmıştı. 24 Temmuz gününün Basın Bayramı olarak kutlanmasının arkasındaki sebep de 1908 Devrimi sonucunda sansürün kaldırılmasıdır. İşçi hareketleri de bu dönemde coşmuştu, işçiler hiç olmadığı kadar grev yapabiliyor ve Avrupa’daki kapitalist ülkelerin işçileriyle benzer haklara sahip olmayı açıktan talep edip kazanım sağlayabiliyorlardı. Kadınlar da 1908 Devrimi sayesinde özgürlüklerine kavuşmuşlar ve sosyal hayatın bir parçası olma konusunda önemli kazanımlar edinmişlerdir. Bu dönemde kadın hakları konusunda çeşitli düzenlemeler de doğrudan hükümet eliyle yapılmıştır. 

1908 Devriminden 1920 Devrimine Aynı Kadro 

1908 Devriminin en büyük kazanımı ise 1920 Devrimi için zemin oluşturması ve devrimin kadrolarını hazırlamasıdır. 1908 Devrimimizin önderliğini yürüten kadrolarla Kurtuluş Savaşımızı yöneten, 1920 Devrimimizi gerçekleştiren kadrolara baktığımızda her iki kuşağın da büyük oranda aynı hamurdan yoğrulduklarını kolaylıkla görüyoruz. Kemalizmin önderleri İttihatçı önderlerin arasından çıktı. Türk devrimcilerinin İttihatçılık çağlarında heybesine ekledikleri milliyetçilik, halkçılık, laiklik ve milli iktisat anlayışı Kemalizmle beraber programlaştırılmış ve doruk noktasına çıkmıştır. Boynuz kulağı geçmiş, Kemalizm de İttihatçılıktan öğrendikleri ve tecrübe ettikleri sayesinde Türkiye’nin sorunlarına çözüm olacak program haline gelmiştir. İttihat ve Terakki’nin gerek Erzurum şubesinin yayınladığı bildiride gerekse pratik eylemlerinde gördüğümüz üzere din ve ırk temelli bölücülüklere karşı çıktığını görebiliriz. İttihatçılar ortak bir kimlik yaratma ve milletleşme konusunda büyük mücadeleler verdiler ve bu alandaki görevlerini ve kazanımlarını da Kemalistlere devrettiler.  

İttihatçıların 1. Dünya Savaşı’na zorunlu bir şekilde girerek başlattıkları Kurtuluş Savaşımız bilindiği üzere Kemalist kadroların imzaladığı Lozan Barış Antlaşması sayesinde zaferle sonuçlanmıştır. Lozan Zaferimizin tıpkı Hürriyet Devrimi gibi 24 Temmuz tarihine denk gelmesi Dr. Doğu Perinçek’e göre Atatürk’ün isteği sonucundadır. Kurtuluş Savaşımızdaki o büyük direnişimizi Kemalist kadroları yetiştiren ve milli ordu anlayışını sağlamlaştıran 1908 Devrimine borçluyuz. 

Bugünün İttihatçıları

Bugünün Hürriyet Devrimi

İttihat ve Terakki’nin bugünkü mirasçısı olan Türkiye Gençlik Birliği 17 yıldır sahalarda, meydanlarda, okullarda; basında ve internette vatanseverliğin bayrağını yükseltiyor. İttihatçılığın hem eylemselliğini hem de fikir eksenli bir hareket olmasını bugünün şartlarında yaşatıyor. Günümüzün koşullarındaki Hürriyet Devrimi ise Mustafa Kemal Atatürk’ün deyimiyle ‘’emperyalizmi mahv ve nabut’’ etmekten ve tam bağımsızlıktan geçiyor. Türkiye Gençlik Birliği olarak milliyetçi, devrimci, sosyalist, Atatürkçü tüm arkadaşlarımızı Hürriyet Devrimimizin ve Lozan Zaferimizin yıl dönümünde göreve davet ediyoruz. 150 yıllık milli devrimci geleneğimizle ülkemizin yarınlarını el birliğiyle kuralım.

ABD, emperyalist çıkarları için diğer ülkelere ne kadar kanlı ve masraflı olursa olsun askeri müdahalede bulunmaktan çekinmemiştir. ABD ve NATO’nun tarihi suikastler, katliamlar, darbeler doludur. Bu yazıda ABD-NATO’nun kanlı tarihine değinmek ve bazı çarpıcı örnekleri hatırlatmak istedik.

NATO’nun Avrupa’ya Sardığı Şefkatli Kolları

ABD, İkinci Dünya Savaşı’ndan hafif sıyrıklarla kurtuldu. Sovyetler, Avrupayı işgal edecek öcüsünü yarattı. Askeri ve ekonomik olarak bitap düşmüş Avrupa ülkeleri öcüleşen Sovyet tehdidine karşı NATO’ya sarıldı. Marshall planıyla verilen para destekleri karşılığında Avrupa’ya Sovyetlerin etrafını çevreleme görevi verildi. ABD, NATO’da kurduğu gladyo örgütlenmeleriyle Avrupa’yı kontrol altına aldı, hizadan çıkanın kulağını çekti!

Örneğin, İtalya Başbakanı ve Hristiyan Demokrasi (DC) sekreteri Aldo Moro halkçı tutumlar alıyordu, 1976 yılında %34 oy alan İtalya Komünist Partisi (PCI) ile Tarihsel Uzlaşma ittifakını kurmuştu. PCI, Hristiyan Demokratların Andreotti başkanlığında kuracağı hükümete dışarıdan destek verecekti. Moro güven oylaması günü Gladio tarafından kaçırıldı ve 55 gün sonra öldürüldü. Yeni başbakan Andreotti ittifakı kesip attı, suikastin üstünü örtmeye çalıştı.

CIA’nın Yunanistan’daki kadroları da 1967 seçiminden hemen önce sol iktidar tehdidine karşı darbe yaptı. Albaylar Cuntası, Enosis’i hayata geçirmekle mükellefti. Kıbrıs’ta EOKA’cı darbe tertiplediler ancak Kıbrıs Barış Harekatımızla darma duman oldular.

ABD-NATO’nun Dış Müdahaleleri

ABD-NATO, soğuk savaş sürecindeki politikasını Truman Doktrini etrafında şekillendirdi. Bu politikanın amacı Sovyetlerin yalnızlaştırmak ve olası sosyalist yönetimleri önlemekti. 

Arka bahçesi olarak gördüğü Latin Amerika’da gerçekleşen Küba Devrimi,

Şili’de sosyalist lider Allende’nin seçilmesi ve bölgede yükselen devrimci dalga ABD’nin gözünü korkutmuştu. Sovyetlerin buradaki sosyalistlerle işbirliği yapması ise cabasıydı. Sabotajları, ablukaları Fidel Castro’yu deviremedi. Allende ise ABD destekli bir darbeyle öldürüldü. Yerine geçen Pinochet, Şili’yi neoliberalizmin ilk uygulayıcısı yaptı. 1960-70’li yıllarda Şili, Brezilya, Bolivya, Arjantin ve Uruguay’da ABD destekli darbelerle kurulan askeri tiranlıklar, CIA’nın desteklediği Condor Planı rehberliğinde devrimci avına çıktı. Bu süreçte 60 bin insanın canavarca öldürüldüğü, 400 bin insanın ise işkenceye uğradığı tahmin ediliyor. 

Güneydoğu Asya’da ise SSCB ve Çin ile yakın ilişkiler kuran güçlü bir anti-emperyalist damar bulunmaktaydı. 1957 yılında Fransız emperyalizmi bölgeden kovuldu. Özgürleşen Laos ve Kamboçya tertiplenen iç savaşlarla ABD yanlısı olmaya zorlandı. Vietnamlılar ise sosyalist Ho Chi Minh önderliğinde yurtlarının kuzeyine egemen olmuştu. NATO müdahalesi gecikmedi. ABD, 500 bin asker göndermekle kalmayıp 2. Dünya Savaşı’nda attığı bombaların neredeyse iki katı kadar bomba atmıştı. 1 milyonu aşkın Vietnamlı cephede can verirken; Napalm bombaları, köy baskınları gibi savaş suçlarından yaklaşık 4 milyon sivil hayatını kaybetti. ABD bunca kan dökmesine rağmen yenildi. Rezil bir biçimde Vietnam’dan kaçtı. 

ABD’ye göre Bağlantısızlar Hareketinin öncüsü Endonezya da günahkardı. Çünkü Atatürk’ün öğrencisi olan Sukarno, Endonezya Komünist Partisi (PKI) ile birlikte ülkesini kamucu bir anlayışla yönetti. 1965 yılında Amerikancı bir darbeyle iktidardan devrildi. Yerine gelen Suharto, ABD’nin verdiği ölüm listeleri dahilinde yüz binlerce PKI üyesini ve bir milyona yakın insanı katletti. Emperyalizme karşı savaşarak kurulan Endonezya artık emperyalizmin bir piyonuydu. Suharto önderliğindeki Endonezya, ABD’nin silah destekleriyle Doğu Timor’u işgal etti, ada nüfusunun üçte birini (yaklaşık 200 bin kişiyi) katletti. ABD, Endonezya’yı kana boğdu ve Doğu Timor’un celladı yaptı.

NATO’nun Vadettiği Özgürlük: Renkli Bomba yahut Renkli Devrim

Sovyetlerin yıkılmasıyla NATO’nun görevi bitmişti ancak kan dökmeye devam etti. Yeni görevi doğurduğu radikal İslamcı örgütleri bitirmek ve istediği ülkelere demokrasi götürmekti. Özellikle eski sosyalist ülkeler ve yeraltı kaynakları zengin bölgeler iştahını açıyordu.

Yugoslavya, etnik temelli kışkırtmalar sonucunda parçalanıyordu. Sırbistan’a bağlı Kosova’da ABD destekli ayrılıkçı terör örgütü Kosova Kurtuluş Ordusu, NATO müdahalesi için ortam hazırladı. NATO’nun barış getirmek için öyle bir gözü dönmüştü ki neredeyse vurulmadık hastane ve okul bırakmadı, ‘’yanlışlıkla’’ Çin Büyükelçiliğini bile vurmuştu. Sığınmacılar, köyler ve konutlar her defasında yanlışlıkla vuruldu, bini aşkın sivil katledildi. Bir milyonu aşkın insan göçe zorlandı. NATO’dan Jamie Shea, ittifakın öldürdüğü sivillerden bahsederken utanmadan ‘’tali zarar’’ dedi. Tüm bu çabaların sonucunda FETÖ sığınağı Kosova koparılmış oldu. NATO’nun Sırbistan’daki görevi bitmemişti. Fonladığı Otpor ile siyasi krizler çıkarmaya devam etti. Otpor burada başarılı olunca Ukrayna, Gürcistan ve Özbekistan’daki renkli devrimlerde de görevlendirildi.

ABD’nin Son Yenilgisi: Büyük Ortadoğu Projesi

ABD, Büyük Ortadoğu Projesi ile yeraltı kaynakları zengin olan Batı Asya ve Orta Asya’yı çıkarlarına göre yeniden tasarladı. Bölge ülkelerini bölme ve işgal etme planları yaptı. 

Önce 11 Eylül bahanesiyle Afganistan’ı işgal etti, yüzbinlerce insanı katletti. ABD askerleri öldürdüğü çocukların cesetleriyle bile poz verdi. Bombalar yine işe yaramadı, Yankeeler uçağa atlayıp kaçtı. 

Irak’ta Saddam Hüseyin’i devirmek ve gerçekte olmayan kimyasal silahları yok etmek için zayıflatılmış uranyumdan yapılma mermiler mazlum Irak halkının üstüne yağdı. Sorun değil! Mermilerin masrafı Irak petrolüyle karşılandı.

İşgal ettiği ülkelerde aldığı büyük kayıplar sonrasında Obama Doktrini ilan edildi. Taşeronlarıyla hücuma kalktı çünkü Conilerin canı değerliydi. PKK, DEAŞ gibi kara güçlerini besledi. 

Irak ve Suriye’de mantar gibi türeyen ABD destekli teröristler iç savaş çıkarttı. Irak’ta bir milyona yakın insan hayatını kaybetti. Suriye, NATO ve İsrail tarafından defalarca vuruldu. 300 binden fazla insan öldürüldü, milyonlarca Suriyeli yurdundan edildi. 

ABD-NATO, 2. Dünya Savaşı sonrasında 28 ülkeyi bombalamış bir suç makinesidir. İngiliz tarihçi Stuart Laycock ve ABD’li tarihçi Christopher Kelly, ABD’nin BM tarafından tanınan 191 ülkeye askeri müdahalede bulunduğunu söylüyor. Milyonlarca insanın ölmesine ve evinden olmasına yol açan ABD-NATO insanlığın en büyük düşmanıdır. İnsanlık insanca yaşamak için emperyalizmden kurtulmak zorundadır!

Kaynaklar:

Akfırat, Adnan, Şimdi Sukarno zamanı!, Aydınlık, (01 Temmuz 2022)
Alili, Teoman, Batı’nın yıkıcılık şablonu, Teori Dergisi
Çakmak, Haydar, ABD’nin Askeri Müdahaleleri 1801’den Günümüze, Kaynak Yayınları, 2013
Zepezauer, Mark, CIA’nın Büyük Operasyonları, Kaynak Yayınları, 2000
Alp Hamuroğlu, NATO nedir, ne değildir?, Teori Dergisi.

ABD, emperyalist çıkarları için diğer ülkelere ne kadar kanlı ve masraflı olursa olsun askeri müdahalede bulunmaktan çekinmemiştir. ABD ve NATO’nun tarihi suikastler, katliamlar, darbeler doludur. Bu yazıda ABD-NATO’nun kanlı tarihine değinmek ve bazı çarpıcı örnekleri hatırlatmak istedik.

NATO’nun Avrupa’ya Sardığı Şefkatli Kolları

ABD, İkinci Dünya Savaşı’ndan hafif sıyrıklarla kurtuldu. Sovyetler, Avrupayı işgal edecek öcüsünü yarattı. Askeri ve ekonomik olarak bitap düşmüş Avrupa ülkeleri öcüleşen Sovyet tehdidine karşı NATO’ya sarıldı. Marshall planıyla verilen para destekleri karşılığında Avrupa’ya Sovyetlerin etrafını çevreleme görevi verildi. ABD, NATO’da kurduğu gladyo örgütlenmeleriyle Avrupa’yı kontrol altına aldı, hizadan çıkanın kulağını çekti!

Örneğin, İtalya Başbakanı ve Hristiyan Demokrasi (DC) sekreteri Aldo Moro halkçı tutumlar alıyordu, 1976 yılında %34 oy alan İtalya Komünist Partisi (PCI) ile Tarihsel Uzlaşma ittifakını kurmuştu. PCI, Hristiyan Demokratların Andreotti başkanlığında kuracağı hükümete dışarıdan destek verecekti. Moro güven oylaması günü Gladio tarafından kaçırıldı ve 55 gün sonra öldürüldü. Yeni başbakan Andreotti ittifakı kesip attı, suikastin üstünü örtmeye çalıştı.

CIA’nın Yunanistan’daki kadroları da 1967 seçiminden hemen önce sol iktidar tehdidine karşı darbe yaptı. Albaylar Cuntası, Enosis’i hayata geçirmekle mükellefti. Kıbrıs’ta EOKA’cı darbe tertiplediler ancak Kıbrıs Barış Harekatımızla darma duman oldular.

ABD-NATO’nun Dış Müdahaleleri

ABD-NATO, soğuk savaş sürecindeki politikasını Truman Doktrini etrafında şekillendirdi. Bu politikanın amacı Sovyetlerin yalnızlaştırmak ve olası sosyalist yönetimleri önlemekti. 

Arka bahçesi olarak gördüğü Latin Amerika’da gerçekleşen Küba Devrimi,

Şili’de sosyalist lider Allende’nin seçilmesi ve bölgede yükselen devrimci dalga ABD’nin gözünü korkutmuştu. Sovyetlerin buradaki sosyalistlerle işbirliği yapması ise cabasıydı. Sabotajları, ablukaları Fidel Castro’yu deviremedi. Allende ise ABD destekli bir darbeyle öldürüldü. Yerine geçen Pinochet, Şili’yi neoliberalizmin ilk uygulayıcısı yaptı. 1960-70’li yıllarda Şili, Brezilya, Bolivya, Arjantin ve Uruguay’da ABD destekli darbelerle kurulan askeri tiranlıklar, CIA’nın desteklediği Condor Planı rehberliğinde devrimci avına çıktı. Bu süreçte 60 bin insanın canavarca öldürüldüğü, 400 bin insanın ise işkenceye uğradığı tahmin ediliyor. 

Güneydoğu Asya’da ise SSCB ve Çin ile yakın ilişkiler kuran güçlü bir anti-emperyalist damar bulunmaktaydı. 1957 yılında Fransız emperyalizmi bölgeden kovuldu. Özgürleşen Laos ve Kamboçya tertiplenen iç savaşlarla ABD yanlısı olmaya zorlandı. Vietnamlılar ise sosyalist Ho Chi Minh önderliğinde yurtlarının kuzeyine egemen olmuştu. NATO müdahalesi gecikmedi. ABD, 500 bin asker göndermekle kalmayıp 2. Dünya Savaşı’nda attığı bombaların neredeyse iki katı kadar bomba atmıştı. 1 milyonu aşkın Vietnamlı cephede can verirken; Napalm bombaları, köy baskınları gibi savaş suçlarından yaklaşık 4 milyon sivil hayatını kaybetti. ABD bunca kan dökmesine rağmen yenildi. Rezil bir biçimde Vietnam’dan kaçtı. 

ABD’ye göre Bağlantısızlar Hareketinin öncüsü Endonezya da günahkardı. Çünkü Atatürk’ün öğrencisi olan Sukarno, Endonezya Komünist Partisi (PKI) ile birlikte ülkesini kamucu bir anlayışla yönetti. 1965 yılında Amerikancı bir darbeyle iktidardan devrildi. Yerine gelen Suharto, ABD’nin verdiği ölüm listeleri dahilinde yüz binlerce PKI üyesini ve bir milyona yakın insanı katletti. Emperyalizme karşı savaşarak kurulan Endonezya artık emperyalizmin bir piyonuydu. Suharto önderliğindeki Endonezya, ABD’nin silah destekleriyle Doğu Timor’u işgal etti, ada nüfusunun üçte birini (yaklaşık 200 bin kişiyi) katletti. ABD, Endonezya’yı kana boğdu ve Doğu Timor’un celladı yaptı.

NATO’nun Vadettiği Özgürlük: Renkli Bomba yahut Renkli Devrim

Sovyetlerin yıkılmasıyla NATO’nun görevi bitmişti ancak kan dökmeye devam etti. Yeni görevi doğurduğu radikal İslamcı örgütleri bitirmek ve istediği ülkelere demokrasi götürmekti. Özellikle eski sosyalist ülkeler ve yeraltı kaynakları zengin bölgeler iştahını açıyordu.

Yugoslavya, etnik temelli kışkırtmalar sonucunda parçalanıyordu. Sırbistan’a bağlı Kosova’da ABD destekli ayrılıkçı terör örgütü Kosova Kurtuluş Ordusu, NATO müdahalesi için ortam hazırladı. NATO’nun barış getirmek için öyle bir gözü dönmüştü ki neredeyse vurulmadık hastane ve okul bırakmadı, ‘’yanlışlıkla’’ Çin Büyükelçiliğini bile vurmuştu. Sığınmacılar, köyler ve konutlar her defasında yanlışlıkla vuruldu, bini aşkın sivil katledildi. Bir milyonu aşkın insan göçe zorlandı. NATO’dan Jamie Shea, ittifakın öldürdüğü sivillerden bahsederken utanmadan ‘’tali zarar’’ dedi. Tüm bu çabaların sonucunda FETÖ sığınağı Kosova koparılmış oldu. NATO’nun Sırbistan’daki görevi bitmemişti. Fonladığı Otpor ile siyasi krizler çıkarmaya devam etti. Otpor burada başarılı olunca Ukrayna, Gürcistan ve Özbekistan’daki renkli devrimlerde de görevlendirildi.

ABD’nin Son Yenilgisi: Büyük Ortadoğu Projesi

ABD, Büyük Ortadoğu Projesi ile yeraltı kaynakları zengin olan Batı Asya ve Orta Asya’yı çıkarlarına göre yeniden tasarladı. Bölge ülkelerini bölme ve işgal etme planları yaptı. 

Önce 11 Eylül bahanesiyle Afganistan’ı işgal etti, yüzbinlerce insanı katletti. ABD askerleri öldürdüğü çocukların cesetleriyle bile poz verdi. Bombalar yine işe yaramadı, Yankeeler uçağa atlayıp kaçtı. 

Irak’ta Saddam Hüseyin’i devirmek ve gerçekte olmayan kimyasal silahları yok etmek için zayıflatılmış uranyumdan yapılma mermiler mazlum Irak halkının üstüne yağdı. Sorun değil! Mermilerin masrafı Irak petrolüyle karşılandı.

İşgal ettiği ülkelerde aldığı büyük kayıplar sonrasında Obama Doktrini ilan edildi. Taşeronlarıyla hücuma kalktı çünkü Conilerin canı değerliydi. PKK, DEAŞ gibi kara güçlerini besledi. 

Irak ve Suriye’de mantar gibi türeyen ABD destekli teröristler iç savaş çıkarttı. Irak’ta bir milyona yakın insan hayatını kaybetti. Suriye, NATO ve İsrail tarafından defalarca vuruldu. 300 binden fazla insan öldürüldü, milyonlarca Suriyeli yurdundan edildi. 

ABD-NATO, 2. Dünya Savaşı sonrasında 28 ülkeyi bombalamış bir suç makinesidir. İngiliz tarihçi Stuart Laycock ve ABD’li tarihçi Christopher Kelly, ABD’nin BM tarafından tanınan 191 ülkeye askeri müdahalede bulunduğunu söylüyor. Milyonlarca insanın ölmesine ve evinden olmasına yol açan ABD-NATO insanlığın en büyük düşmanıdır. İnsanlık insanca yaşamak için emperyalizmden kurtulmak zorundadır!

Kaynaklar:

Akfırat, Adnan, Şimdi Sukarno zamanı!, Aydınlık, (01 Temmuz 2022)
Alili, Teoman, Batı’nın yıkıcılık şablonu, Teori Dergisi
Çakmak, Haydar, ABD’nin Askeri Müdahaleleri 1801’den Günümüze, Kaynak Yayınları, 2013
Zepezauer, Mark, CIA’nın Büyük Operasyonları, Kaynak Yayınları, 2000
Alp Hamuroğlu, NATO nedir, ne değildir?, Teori Dergisi.

Orta Asya boyları atlı göçebe kültürüne sahipti. Geçimlerini yetiştirdikleri koyun ve sığır sürüleriyle kazanıyorlardı. Çobanlığın yanı sıra avlanma ve yağma üzerinden de gelir elde ediyorlardı. Üretim fazlasının ortaya çıkmasıyla birlikte zamanla boy içerisindeki güçlü ve seçkin beyler bir askeri şefin önderliğinde hareket eden aristokrat sınıfını oluşturmuşlardı. Boyun yönetimini eline alan askeri şef ve boy beyleri savaş için askeri örgütlenme kuruyorlardı ve rakip boylar üzerine sefer düzenliyorlardı. Orta Asya’da bir düzen olmadığı zaman boylar birbirleri arasında savaşırlar ve bu savaşlar sonucunda kazanan taraf kaybeden tarafı yağmalar, mallarına ve sürülerine el koyardı. Kaybeden boy, kazanan boyun egemenliğine girerdi ve vergi öderdi. Birbiriyle aynı güçte olan ve yenişemeyen boyların birleşerek daha güçlü bir boy oluşturdukları da bilinmektedir. Orta Asya’da boylar arasındaki süren bu savaşlar sonucunda boylardan birisi diğer boylara üstünlüğünü kabul ettirerek diğer boyları kendi çatısı altında toplardı. Bir nevi Orta Asya’nın örgütlenme kanunu olan bu döngü, Aşina soyunun mensup olduğu Türük boyunun diğer boylar üzerinde egemenlik kurmasıyla tekrarlanmıştı. Diğer boyları egemenliği altına alan ve ‘’ili tutan’’ Türük boyu bugün Göktürkler adını verdiğimiz boylar konfederasyonunu kurmuştur. Türük boyuna ait olan Türk adı zaman içerisinde kapsamını genişletmiştir. Arap ve Fars tarihçilerinin tüm Türkçe konuşan boylara Türk adını vermesiyle ve Türük boyunun diğer boylar üzerindeki egemenliğine ve dönüştürücü gücüne bağlantılı olarak zamanla Türk adı boy adı olma özelliğini yitirip konfederasyonun adı haline gelmiştir.

Göktürk Konfederasyonu’nun hükümdarları Kağan unvanına sahipti. Kağan haricindeki beyler de mevki ve görevlerine göre tigin, şad gibi çeşitli unvanlar alıyorlardı. Kağan, kağanın eşi kağatun, şad ve tiginler meclisin yani toyun doğal üyeleriydi. Toylarda doğal üyeler haricinde konfederasyon içerisindeki önde gelen boyların beyleri de ihtiyaca göre çeşitli unvanlar alıyorlardı. Bu sayede bir araya gelen boylar egemen boyun önderliği altında bir arada hareket ediyorlardı. Bölgede barış ve düzen kurulduğunda boylar kağan tarafından kendilerine verilen otlaklarda sürülerini yetiştirir, sürek avlarında topluca avlanırlardı. Kendi aralarında savaşmaları ve yağma yapmaları yasaklanan boylar bölgedeki diğer rakiplere karşı ortak seferler düzenliyorlardı. Bu durum bizlere Türklerin örgütlenme ve imparatorluklar kurma yeteneğini gösteriyor. Yağma ve çobanlık haricinde yer yer tarımın da yapıldığını bölgede bulunan su kanallarından, kurganlardan çıkan ve Çin’den antlaşmayla alınan tarım aletlerinden ve tohumluk darılardan anlıyoruz. Madencilik ve özellikle demircilik alanlarında gelişen Türkler bu alanda oldukça ileriydiler. Bu alanda ileri olmaları kendilerine savaş alanlarında oldukça yardımcı oluyordu. İpek Yolu üzerinde de egemenlik kurmak ve bu yol üzerinden gelir sağlamak Göktürkler açısından oldukça önemliydi. Orhun Kitabelerinde halka bir çeşit kağanın sözlerine uy yoksa huzurunu kaybedersin propagandası yapılmaktadır. Kağanına uymayan halkın kağanını ve ülkesini araması, kağanını dinleyen halkın ise zenginleşmesi üzerinden Bilge Kağan halkın kendisine itimat ve itaat etmesini istemiştir. Görüldüğü üzere Orhun Kitabeleri anıt taş ve Tanrı’ya hesap verme amaçlarıyla birlikte otoriteyi sağlamak amacıyla da kullanılmıştır. Göktürk kağanları yazılı metinlerin yanı sıra kendi adlarına paralar da bastırmışlardı. Tüm bunlar göz önünde bulundurulursa Göktürkler ilkel kabile yaşamından ve barbarlık düzeninden uygarlığa ve devlet düzenine doğru ilerlemekteydi.

Göktürkler bölgede boylar arasındaki barışı ve düzeni sağlayarak Gumilev’e göre devlet düzenine geçmiştir ancak meta sisteminin yetersizliği ve halktan ayrı bir silahlı gücün eksikliği göz önünde bulundurulursa devletleşme yolunda ilerleyen bir konfederasyon tabiri daha doğru olacaktır. Orhun Kitabelerinde sıklıkla vurgulanan Çin’e yaklaşmayın öğüdü de Çin’in kalabalık nüfusu ve yerleşik yaşam kültürünün yanı sıra meta ekonomisinin daha ileri olmasından da kaynaklanmaktadır.

Toplumsal Sınıflaşma Nasıldı?

Her şeyden önce düzene önem veren, Orhun Kitabelerinde defalarca düzenden ve halkın kağana bağlı olması gerektiğinden bahseden Göktürkler, elbette mülkiyetin ortaya çıktığı şartlara göre bir toplumsal düzen sağlamışlardı. Atlı çoban kültürü ve askeri demokrasiye sahip olan boylar yöneten ve yönetilenler olmak üzere iki sınıftan oluşuyordu. Konfederasyon içerisindeki boylar arasında da bir hiyerarşik sıralama mevcuttu. Sınıflaşmayı halk-beyler arasındaki sınıflaşma ve boylar arasındaki sınıflaşma olarak incelemekte fayda var.

Halk ve Beyler Arasındaki Sınıflaşma

Göktürkler ak (kemikli) bodun ve kara (kemikli) bodun olmak üzere esas iki sınıftan oluşmaktadır. Bu iki sınıfın yanı sıra kul ve kün(g) denilen köle ve cariyelerin varlığı da biliniyor. Boyun beyler zümresi olan ak bodunun sürüleri kara bodun tarafından yetiştiriliyordu. Bunu Orhun kitabelerindeki sıklıkla tekrarlanan ‘’işi gücü vermek’’ kalıbından anlıyoruz. Ak bodunun sürülerini yetiştirmekle beraber kara bodun bir köle takımı değildi ve kendisine ait sürülere de sahipti. Kul ve kün(g) olan köle ve cariyelerin mülkiyeti ise kişilere değil fakat boduna aitti. Kul ve köleler üretimden daha çok hizmet amaçlı kullanılıyorlardı. Özellikle ak boduna yani beylere hizmetkarlık yapan köleler bir miktar özgürlüğe de sahiplerdi. Üretim amaçlı köle kullanımının yaygın olmaması ve kölelerin belli bir oranda özgür olması Göktürkler’de meta ekonomisinin yeterince gelişmediğini gösteriyor. İnsan emeğinin yoğun bir şekilde kullanılmamasından kaynaklı köleler kılıçtan geçirilebiliyordu. Oğuzlar’dan alınan 10 esirin öteki dünyada Tunga Tigin’e hizmetçi olmaları amacıyla öldürüldüğünü biliyoruz.

Topluluklar Arasındaki Sınıflaşma

Tıpkı halk içerisinde beyler ve yönetilenler temelli bir sınıflaşma olduğu gibi Göktürk Kağanlığı içerisindeki topluluklar arasında da birtakım sınıflaşmalar vardı. Bu hiyerarşi sıralamasını dört basamaklı bir şekilde açıklayabiliriz. Kağan’ın mensup olduğu Aşina soyu hiyerarşi sıralamasında başta geliyordu. Aşina soyunun mensup olduğu ve başını çektiği Türük boyuna bağlı diğer klanlar ikinci sıradaydı. Bodunu oluşturan diğer Göktürk boyları üçüncü sıradaydı. Göktürkler’e bağlı diğer boylar ise hiyerarşi sıralamasında sonuncu sıradaydı. Hiyerarşi sıralamasında alt basamakta olan boylar Kağan’a vergi veriyorlar ve Kağan’a ait sürüleri yetiştiriyorlardı. Bunu Orhun Kitabelerinde konuşan Bilge Kağan’dan öğreniyoruz: ‘’ Dört taraftaki bodunu hep tâbî kıldım, düşmansız kıldım. Hep bana itaat etti. İşi gücü veriyor.’’ Diyor Bilge Kağan. Kağana itaat eden boylar işlerini güçlerini yani emeklerini kağana veriyolardı, kağan için çalışıyorlardı. Kendi sürülerinin yanında kağana ait sürüleri de yetiştiriyorlar, vergilerini ödüyorlar ve savaş zamanı asker yolluyorlardı. Orhun Kitabelerinden öğrendiğimize göre kervan yollamayan yani üretimden kağana pay vermeyen ve vergilerini ödemeyen boylar ise cezalandırılıyordu. Yükümlülüklerini yerine getirmeyen boylar üzerlerine ordu gönderiliyordu. Basmıl Idık Kut soyu, Bilge Kağan ile aynı boydan gelmesine rağmen kervan yollamadığı için cezalandırılmıştı ve mallarına el konulmuştu. Göktürkler’e tabi olan boylar arasında da belli başlı bir hiyerarşik düzen vardı. Kalabalık nüfusu ile Göktürk devletinin omurgasını oluşturan Dokuz Oğuz boyu, Göktürkler’e boyun eğmesine rağmen sahip olduğu oğuz statüsünü korumuştu. Oğuz statüsüne sahip olan Dokuz Oğuz boyu Göktürkler’e tabi olan diğer boylara göre daha ayrıcalıklı bir statüye sahipti.

Sömürüden en çok payı alan elbette kağan ve kağanın mensup olduğu klan ve boy idi. Konfederasyon içerisinde önde gelen boylar da sömürüden faydalanmaktaydı. Bilge Kağan “Ölecek bodunu diriltip besledim. Çıplak bodunu elbiseli, fakir bodunu zengin kıldım. Az bodunu çok kıldım” diyerek ona tabii olan diğer boylara da sömürüden pay verdiğini ve onları da zenginleştirdiğini anlatıyor.

Kağanın Özellikleri ve Görevleri

Orta Asya halkları yaşamlarının neredeyse tamamını savaş içerisinde geçiriyorlardı. Bunun yanı sıra insanoğlu doğayla sürekli savaş halindeydi ve çetin bozkır iklimi karşısında savaş vermek bir hayli zordu. Zaman zaman ortaya çıkan otlakların yetersizliği, kıtlık ve salgın hastalıklar da atlı göçebe kültürüne sahip Orta Asya halklarının yaşamını zorlaştıran faktörlerdendi. Bu sebeplerden ötürü halk daha iyi bir yaşam sürmek için kağanın bazı özelliklere sahip olmasını bekliyordu. Eğer toy kağan adayının basiretsiz olduğunu anlarsa ve yönetemeyeceğini düşünürse seçmezdi. Bir şekilde devletin başına geçen basiretsiz kağanlar ise halk tarafından kabul edilmezdi ve isyan sonucu tahtından indirilirdi. Toy tarafından seçilmek ve halk tarafından kabul edilebilmek için gereken başlıca özelliklerden birisi şüphesiz kahramanlıktı. Yaşamlarının büyük bir kısmını çeşitli sebeplerden ötürü savaşarak geçiren ve yağma yoluyla geçimlerinin hatırı sayılır bir kısmını kazanan Orta Asya boyları başlarındaki kağanın yiğit ve korkusuz olmasını istiyordu. Kağanın sefer düzenleme, yağmaya çıkma ve savaşlarda ordusunun başına geçerek ganimetler elde etmek gibi görevleri vardı. Orhun Kitabelerinden gördüğümüze göre kağanlar ordularına kumandanlık ederek savaşlarda en önde savaşıyorlardı. Kağan ayrıca akıllı ve bilge olmak zorundaydı. Hunlardan beri akla ve bilgiye değer verildiğini hükümdarlara ve beylere verilen unvanlardan anlıyoruz. Hun vezirlerinin sağ bilge ve sol bilge unvanları alması ve bunun Göktürkler’de de devam ettiği biliniyor. Göktürk kağanları arasında en tanınan kağanın unvanının da Türk ‘’Bilge’’ Kağan olduğunu göz önünde bulundurursak durumu daha iyi anlarız. Akıllı ve bilge olan kağanın ili tutup töreyi koruması gerekiyordu. İl sözcüğü o dönemin siyasal örgütlenmesini karşılayan bir tutumdur. Kağan ili tutmalı yani kağanlığın egemenliği altında tuttuğu toprakları ve kendisine bağlı olan boyları elden çıkarmamalıdır. Barış ortamını korumalıdır, boylar arasında savaş ve yağma düzeninin patlak vermesini önlemelidir. Töreyi korumalı, ülke içerisindeki düzeni ve adaleti sağlamalıdır. Kağan ayrıca yönettiği bodunu yüceltmeli, onun adını duyurmalıdır. Bunu da dört bir yana saldığı orduların yanı sıra kitabeler ve yazıtlar yazdırarak sağlamıştır. Belki de kahraman ve bilgelikten çok daha önemli bir özellik olan seçilmiş olmak yani kut almaktı. Türkler liderlerinin Tanrı tarafından seçildiğine inanırlar ve buna çok önem verirlerdi. Kut almış kağanı bir nevi baba olarak görürlerdi ki bu günümüzde hâlâ daha devlet baba denmesinin bir sebebidir. Orhun Kitabelerinde pek çok yerinde Bilge Kağan kendisinin ve atalarının Tanrı tarafından seçildiğini, Tanrı sayesinde tahta geçtiğini anlatıyordu. Kağanlar din faktörünü kendi otoritelerini korumakta ve halkı idare etmekte bir araç olarak kullanıyorlardı. Bilge Kağan kendi oğlunun adını Tengri koymuştur ve kendisinden sonra kağan olacak oğlunun deyim yerindeyse önünü açmıştır. Tanrı tarafından kutsanmış bu kağanlar Mısır’daki firavunlar gibi yarı tanrı özelliklere sahip mukaddes kişiler değildi. Kağandan sahip olduğu kut alınabiliyordu ve kutu alan kağan tahtını kaybediyordu ve bazen de ilini kaybediyordu. Kut sadece kağandan değil kağanın ailesinden-klanından da alınabiliyordu. Ülkeyi yöneten aile kutunu kaybettiğinde ya hanedan değişiyordu ya da konfederasyon dağılıyordu.
Hukuk, Toy, Ceza gibi kavramların tartışılması

Orhun kitabelerinde defalarca “köp it-” fiiline yani düzenlemeye değinen Göktürkler kendi çağlarına ve yaşam tarzlarına uygun bir hukuk sistemi geliştirmişlerdi. Devletleşme yolunda çok önemli bir atılım olan hukuk sistemi, ak bodun tarafından zor gücü kullanılarak ve özel mülkiyeti ve sınıflaşmayı güçlendirerek oluşturulmuştu. İhkak-ı hak yasağı vardı, kişiler haklı olduklarını düşünerek kendi haklarını alamıyorlardı. Cezalandırma yetkisi devlete aitti. Köni adı verilen bir yargı teşkilatları vardı. Köniye kağan ve kağanın tayin ettiği yargucılar yani hakimler başkanlık ediyordu. Kağanın davalarda temyiz hakkı bulunmaktaydı. Yargucı unvanlı hakimlerin verdiği cezaları yargan denilen görevliler uyguluyorlardı. Adam öldürme, evli kadına tecavüz etmek, bağlı atı çalmak ve ikinci kez hırsızlık yapmanın cezası idamdı. İdamlar meydanda halkın gözü önünde yapılıyordu. İlk defa hırsızlık yapanlara çaldıklarının on mislini göre ödeme cezası verilmişti. Bu cezalarla görülüyor ki ortaya çıkan özel mülkiyet korunma altına alınıyordu. Boylar arasındaki yağma önlenmişti, yağmadan hukuksal bir sömürü düzenine geçiliyordu. Egemen boy kendisine itaat eden boyları yağmalamak yerine vergi alıyordu. Verginin getirisi sürekliydi ve yağmadan daha fazla gelir getiriyordu. Boyları bir araya getirerek konfederasyon kurulmasının başlıca sebebi de boylar arası yağma yerine sömürü düzeninin kurulmasıydı zaten. Evli kadına tecavüz cezası veriliyor, genç kızlara tecavüz edenler ise tecavüze uğrayan kız ile evlendiriliyordu. Bu cezalara bakıldığında ilkel kabile yaşamından farklı olarak aile yaşamının önemli bir yeri olduğu ve aile kurumunun korunduğu anlaşılmaktadır. Göktürklerdeki evlilikler çoğunluğa bakılırsa egzogamiydi. Evlilikler kabile dışından yapılıyordu ancak levirat sistemi de vardı. Levirat sistemine göre erkekler, erkek kardeşleri öldüğünde yenge ile, babaları öldüğünde üvey anne ile evleniyorlardı. Leviratın yapılması birkaç sebepten ötürü gerçekleşiyordu. Bunları ölen kocanın ruhuna hizmet edildiği düşüncesi, dul kalan kadın ve çocukların perişan olmasının önüne geçilmesi ve dul kalan kadının mirasının yabancıya gitmemesi şeklinde özetleyebiliriz. Karısı ölen erkeklerin baldızlarıyla evlendiği de bilinmektedir. Tek eşliliğin yanı sıra çok eşlilik de görülüyordu. Özellikle Çin ile zaman zaman barış yapmak, zaman zaman da Çin’in iç siyasetlerine karışmak amacıyla yaptıkları siyasi evlilikler sonucunda birden çok kadınla evleniyorlardı. Anaerkil yapıdan ataerkilliğe geçildiği görülse de kadının da toplum üzerindeki statüsü azımsanacak bir seviyede değildi. Günümüzde başlık parası denilen evlenirken kızın ailesine para verme durumu Göktürler’de kalın adıyla yapılıyordu. Türklerde evlat edinme yoluyla çocuk sahibi olunabiliyordu ve bu da bir hukuk çerçevesinde yapılıyordu. Evlat edinecek aile kimi zaman çocuğun velisine ücret ödeyebiliyordu. Borç karşılığında çocukların alacaklıya verildiği de bilinmektedir.

Türklerde toy adlı meclisin ortaya çıkmasıyla toplum içerisinde bir sınıflaşma olduğunu, askeri şefler demokrasinin toplum üzerinde gitgide egemen bir konuma geldiğini görüyoruz. Kağanın, kağanın karısı kağatunun, şadların ve tiginlerin doğal üye olarak katıldığı toylara konfederasyon içerisindeki önder boylardan da temsilciler katıldığını biliyoruz. Toylar çoğunlukla Türklerin kutsal olduğunu düşündükleri yerlerde toplanırdı. Devletin yasama organı ve meclisi olarak görev yapan toyun töre koyma, kağan belirleme ve değiştirme, savaş ve barış ilan etme gibi yetkileri vardı.

Furkan Olga
ODTÜ Sosyal Medya/AFK Sorumlusu

Kaynakça:
1- Dr. Doğu Perinçek, Bozkurt Efsaneleri ve Gerçek, Kaynak Yayınları, 1997
2- Prof. Dr. Ahmet Taşağıl, Bilge Kültür Sanat, Nisan 2019
3- Talat Tekin, Orhon Yazıtları, Bilgesu Yayınları, 2019
4- Jean Paul Roux, Türklerin Tarihi, Kabalcı Yayınevi, 2004
5- Doğan Avcıoğlu, Türklerin Tarihi II, 1978
6- Prof. Dr. İbrahim Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü, Ötüken Neşriyat, 2015

tgb.gen.tr

Orta Asya boyları atlı göçebe kültürüne sahipti. Geçimlerini yetiştirdikleri koyun ve sığır sürüleriyle kazanıyorlardı. Çobanlığın yanı sıra avlanma ve yağma üzerinden de gelir elde ediyorlardı. Üretim fazlasının ortaya çıkmasıyla birlikte zamanla boy içerisindeki güçlü ve seçkin beyler bir askeri şefin önderliğinde hareket eden aristokrat sınıfını oluşturmuşlardı. Boyun yönetimini eline alan askeri şef ve boy beyleri savaş için askeri örgütlenme kuruyorlardı ve rakip boylar üzerine sefer düzenliyorlardı. Orta Asya’da bir düzen olmadığı zaman boylar birbirleri arasında savaşırlar ve bu savaşlar sonucunda kazanan taraf kaybeden tarafı yağmalar, mallarına ve sürülerine el koyardı. Kaybeden boy, kazanan boyun egemenliğine girerdi ve vergi öderdi. Birbiriyle aynı güçte olan ve yenişemeyen boyların birleşerek daha güçlü bir boy oluşturdukları da bilinmektedir. Orta Asya’da boylar arasındaki süren bu savaşlar sonucunda boylardan birisi diğer boylara üstünlüğünü kabul ettirerek diğer boyları kendi çatısı altında toplardı. Bir nevi Orta Asya’nın örgütlenme kanunu olan bu döngü, Aşina soyunun mensup olduğu Türük boyunun diğer boylar üzerinde egemenlik kurmasıyla tekrarlanmıştı. Diğer boyları egemenliği altına alan ve ‘’ili tutan’’ Türük boyu bugün Göktürkler adını verdiğimiz boylar konfederasyonunu kurmuştur. Türük boyuna ait olan Türk adı zaman içerisinde kapsamını genişletmiştir. Arap ve Fars tarihçilerinin tüm Türkçe konuşan boylara Türk adını vermesiyle ve Türük boyunun diğer boylar üzerindeki egemenliğine ve dönüştürücü gücüne bağlantılı olarak zamanla Türk adı boy adı olma özelliğini yitirip konfederasyonun adı haline gelmiştir.

Göktürk Konfederasyonu’nun hükümdarları Kağan unvanına sahipti. Kağan haricindeki beyler de mevki ve görevlerine göre tigin, şad gibi çeşitli unvanlar alıyorlardı. Kağan, kağanın eşi kağatun, şad ve tiginler meclisin yani toyun doğal üyeleriydi. Toylarda doğal üyeler haricinde konfederasyon içerisindeki önde gelen boyların beyleri de ihtiyaca göre çeşitli unvanlar alıyorlardı. Bu sayede bir araya gelen boylar egemen boyun önderliği altında bir arada hareket ediyorlardı. Bölgede barış ve düzen kurulduğunda boylar kağan tarafından kendilerine verilen otlaklarda sürülerini yetiştirir, sürek avlarında topluca avlanırlardı. Kendi aralarında savaşmaları ve yağma yapmaları yasaklanan boylar bölgedeki diğer rakiplere karşı ortak seferler düzenliyorlardı. Bu durum bizlere Türklerin örgütlenme ve imparatorluklar kurma yeteneğini gösteriyor. Yağma ve çobanlık haricinde yer yer tarımın da yapıldığını bölgede bulunan su kanallarından, kurganlardan çıkan ve Çin’den antlaşmayla alınan tarım aletlerinden ve tohumluk darılardan anlıyoruz. Madencilik ve özellikle demircilik alanlarında gelişen Türkler bu alanda oldukça ileriydiler. Bu alanda ileri olmaları kendilerine savaş alanlarında oldukça yardımcı oluyordu. İpek Yolu üzerinde de egemenlik kurmak ve bu yol üzerinden gelir sağlamak Göktürkler açısından oldukça önemliydi. Orhun Kitabelerinde halka bir çeşit kağanın sözlerine uy yoksa huzurunu kaybedersin propagandası yapılmaktadır. Kağanına uymayan halkın kağanını ve ülkesini araması, kağanını dinleyen halkın ise zenginleşmesi üzerinden Bilge Kağan halkın kendisine itimat ve itaat etmesini istemiştir. Görüldüğü üzere Orhun Kitabeleri anıt taş ve Tanrı’ya hesap verme amaçlarıyla birlikte otoriteyi sağlamak amacıyla da kullanılmıştır. Göktürk kağanları yazılı metinlerin yanı sıra kendi adlarına paralar da bastırmışlardı. Tüm bunlar göz önünde bulundurulursa Göktürkler ilkel kabile yaşamından ve barbarlık düzeninden uygarlığa ve devlet düzenine doğru ilerlemekteydi.

Göktürkler bölgede boylar arasındaki barışı ve düzeni sağlayarak Gumilev’e göre devlet düzenine geçmiştir ancak meta sisteminin yetersizliği ve halktan ayrı bir silahlı gücün eksikliği göz önünde bulundurulursa devletleşme yolunda ilerleyen bir konfederasyon tabiri daha doğru olacaktır. Orhun Kitabelerinde sıklıkla vurgulanan Çin’e yaklaşmayın öğüdü de Çin’in kalabalık nüfusu ve yerleşik yaşam kültürünün yanı sıra meta ekonomisinin daha ileri olmasından da kaynaklanmaktadır.

Toplumsal Sınıflaşma Nasıldı?

Her şeyden önce düzene önem veren, Orhun Kitabelerinde defalarca düzenden ve halkın kağana bağlı olması gerektiğinden bahseden Göktürkler, elbette mülkiyetin ortaya çıktığı şartlara göre bir toplumsal düzen sağlamışlardı. Atlı çoban kültürü ve askeri demokrasiye sahip olan boylar yöneten ve yönetilenler olmak üzere iki sınıftan oluşuyordu. Konfederasyon içerisindeki boylar arasında da bir hiyerarşik sıralama mevcuttu. Sınıflaşmayı halk-beyler arasındaki sınıflaşma ve boylar arasındaki sınıflaşma olarak incelemekte fayda var.

Halk ve Beyler Arasındaki Sınıflaşma

Göktürkler ak (kemikli) bodun ve kara (kemikli) bodun olmak üzere esas iki sınıftan oluşmaktadır. Bu iki sınıfın yanı sıra kul ve kün(g) denilen köle ve cariyelerin varlığı da biliniyor. Boyun beyler zümresi olan ak bodunun sürüleri kara bodun tarafından yetiştiriliyordu. Bunu Orhun kitabelerindeki sıklıkla tekrarlanan ‘’işi gücü vermek’’ kalıbından anlıyoruz. Ak bodunun sürülerini yetiştirmekle beraber kara bodun bir köle takımı değildi ve kendisine ait sürülere de sahipti. Kul ve kün(g) olan köle ve cariyelerin mülkiyeti ise kişilere değil fakat boduna aitti. Kul ve köleler üretimden daha çok hizmet amaçlı kullanılıyorlardı. Özellikle ak boduna yani beylere hizmetkarlık yapan köleler bir miktar özgürlüğe de sahiplerdi. Üretim amaçlı köle kullanımının yaygın olmaması ve kölelerin belli bir oranda özgür olması Göktürkler’de meta ekonomisinin yeterince gelişmediğini gösteriyor. İnsan emeğinin yoğun bir şekilde kullanılmamasından kaynaklı köleler kılıçtan geçirilebiliyordu. Oğuzlar’dan alınan 10 esirin öteki dünyada Tunga Tigin’e hizmetçi olmaları amacıyla öldürüldüğünü biliyoruz.

Topluluklar Arasındaki Sınıflaşma

Tıpkı halk içerisinde beyler ve yönetilenler temelli bir sınıflaşma olduğu gibi Göktürk Kağanlığı içerisindeki topluluklar arasında da birtakım sınıflaşmalar vardı. Bu hiyerarşi sıralamasını dört basamaklı bir şekilde açıklayabiliriz. Kağan’ın mensup olduğu Aşina soyu hiyerarşi sıralamasında başta geliyordu. Aşina soyunun mensup olduğu ve başını çektiği Türük boyuna bağlı diğer klanlar ikinci sıradaydı. Bodunu oluşturan diğer Göktürk boyları üçüncü sıradaydı. Göktürkler’e bağlı diğer boylar ise hiyerarşi sıralamasında sonuncu sıradaydı. Hiyerarşi sıralamasında alt basamakta olan boylar Kağan’a vergi veriyorlar ve Kağan’a ait sürüleri yetiştiriyorlardı. Bunu Orhun Kitabelerinde konuşan Bilge Kağan’dan öğreniyoruz: ‘’ Dört taraftaki bodunu hep tâbî kıldım, düşmansız kıldım. Hep bana itaat etti. İşi gücü veriyor.’’ Diyor Bilge Kağan. Kağana itaat eden boylar işlerini güçlerini yani emeklerini kağana veriyolardı, kağan için çalışıyorlardı. Kendi sürülerinin yanında kağana ait sürüleri de yetiştiriyorlar, vergilerini ödüyorlar ve savaş zamanı asker yolluyorlardı. Orhun Kitabelerinden öğrendiğimize göre kervan yollamayan yani üretimden kağana pay vermeyen ve vergilerini ödemeyen boylar ise cezalandırılıyordu. Yükümlülüklerini yerine getirmeyen boylar üzerlerine ordu gönderiliyordu. Basmıl Idık Kut soyu, Bilge Kağan ile aynı boydan gelmesine rağmen kervan yollamadığı için cezalandırılmıştı ve mallarına el konulmuştu. Göktürkler’e tabi olan boylar arasında da belli başlı bir hiyerarşik düzen vardı. Kalabalık nüfusu ile Göktürk devletinin omurgasını oluşturan Dokuz Oğuz boyu, Göktürkler’e boyun eğmesine rağmen sahip olduğu oğuz statüsünü korumuştu. Oğuz statüsüne sahip olan Dokuz Oğuz boyu Göktürkler’e tabi olan diğer boylara göre daha ayrıcalıklı bir statüye sahipti.

Sömürüden en çok payı alan elbette kağan ve kağanın mensup olduğu klan ve boy idi. Konfederasyon içerisinde önde gelen boylar da sömürüden faydalanmaktaydı. Bilge Kağan “Ölecek bodunu diriltip besledim. Çıplak bodunu elbiseli, fakir bodunu zengin kıldım. Az bodunu çok kıldım” diyerek ona tabii olan diğer boylara da sömürüden pay verdiğini ve onları da zenginleştirdiğini anlatıyor.

Kağanın Özellikleri ve Görevleri

Orta Asya halkları yaşamlarının neredeyse tamamını savaş içerisinde geçiriyorlardı. Bunun yanı sıra insanoğlu doğayla sürekli savaş halindeydi ve çetin bozkır iklimi karşısında savaş vermek bir hayli zordu. Zaman zaman ortaya çıkan otlakların yetersizliği, kıtlık ve salgın hastalıklar da atlı göçebe kültürüne sahip Orta Asya halklarının yaşamını zorlaştıran faktörlerdendi. Bu sebeplerden ötürü halk daha iyi bir yaşam sürmek için kağanın bazı özelliklere sahip olmasını bekliyordu. Eğer toy kağan adayının basiretsiz olduğunu anlarsa ve yönetemeyeceğini düşünürse seçmezdi. Bir şekilde devletin başına geçen basiretsiz kağanlar ise halk tarafından kabul edilmezdi ve isyan sonucu tahtından indirilirdi. Toy tarafından seçilmek ve halk tarafından kabul edilebilmek için gereken başlıca özelliklerden birisi şüphesiz kahramanlıktı. Yaşamlarının büyük bir kısmını çeşitli sebeplerden ötürü savaşarak geçiren ve yağma yoluyla geçimlerinin hatırı sayılır bir kısmını kazanan Orta Asya boyları başlarındaki kağanın yiğit ve korkusuz olmasını istiyordu. Kağanın sefer düzenleme, yağmaya çıkma ve savaşlarda ordusunun başına geçerek ganimetler elde etmek gibi görevleri vardı. Orhun Kitabelerinden gördüğümüze göre kağanlar ordularına kumandanlık ederek savaşlarda en önde savaşıyorlardı. Kağan ayrıca akıllı ve bilge olmak zorundaydı. Hunlardan beri akla ve bilgiye değer verildiğini hükümdarlara ve beylere verilen unvanlardan anlıyoruz. Hun vezirlerinin sağ bilge ve sol bilge unvanları alması ve bunun Göktürkler’de de devam ettiği biliniyor. Göktürk kağanları arasında en tanınan kağanın unvanının da Türk ‘’Bilge’’ Kağan olduğunu göz önünde bulundurursak durumu daha iyi anlarız. Akıllı ve bilge olan kağanın ili tutup töreyi koruması gerekiyordu. İl sözcüğü o dönemin siyasal örgütlenmesini karşılayan bir tutumdur. Kağan ili tutmalı yani kağanlığın egemenliği altında tuttuğu toprakları ve kendisine bağlı olan boyları elden çıkarmamalıdır. Barış ortamını korumalıdır, boylar arasında savaş ve yağma düzeninin patlak vermesini önlemelidir. Töreyi korumalı, ülke içerisindeki düzeni ve adaleti sağlamalıdır. Kağan ayrıca yönettiği bodunu yüceltmeli, onun adını duyurmalıdır. Bunu da dört bir yana saldığı orduların yanı sıra kitabeler ve yazıtlar yazdırarak sağlamıştır. Belki de kahraman ve bilgelikten çok daha önemli bir özellik olan seçilmiş olmak yani kut almaktı. Türkler liderlerinin Tanrı tarafından seçildiğine inanırlar ve buna çok önem verirlerdi. Kut almış kağanı bir nevi baba olarak görürlerdi ki bu günümüzde hâlâ daha devlet baba denmesinin bir sebebidir. Orhun Kitabelerinde pek çok yerinde Bilge Kağan kendisinin ve atalarının Tanrı tarafından seçildiğini, Tanrı sayesinde tahta geçtiğini anlatıyordu. Kağanlar din faktörünü kendi otoritelerini korumakta ve halkı idare etmekte bir araç olarak kullanıyorlardı. Bilge Kağan kendi oğlunun adını Tengri koymuştur ve kendisinden sonra kağan olacak oğlunun deyim yerindeyse önünü açmıştır. Tanrı tarafından kutsanmış bu kağanlar Mısır’daki firavunlar gibi yarı tanrı özelliklere sahip mukaddes kişiler değildi. Kağandan sahip olduğu kut alınabiliyordu ve kutu alan kağan tahtını kaybediyordu ve bazen de ilini kaybediyordu. Kut sadece kağandan değil kağanın ailesinden-klanından da alınabiliyordu. Ülkeyi yöneten aile kutunu kaybettiğinde ya hanedan değişiyordu ya da konfederasyon dağılıyordu.
Hukuk, Toy, Ceza gibi kavramların tartışılması

Orhun kitabelerinde defalarca “köp it-” fiiline yani düzenlemeye değinen Göktürkler kendi çağlarına ve yaşam tarzlarına uygun bir hukuk sistemi geliştirmişlerdi. Devletleşme yolunda çok önemli bir atılım olan hukuk sistemi, ak bodun tarafından zor gücü kullanılarak ve özel mülkiyeti ve sınıflaşmayı güçlendirerek oluşturulmuştu. İhkak-ı hak yasağı vardı, kişiler haklı olduklarını düşünerek kendi haklarını alamıyorlardı. Cezalandırma yetkisi devlete aitti. Köni adı verilen bir yargı teşkilatları vardı. Köniye kağan ve kağanın tayin ettiği yargucılar yani hakimler başkanlık ediyordu. Kağanın davalarda temyiz hakkı bulunmaktaydı. Yargucı unvanlı hakimlerin verdiği cezaları yargan denilen görevliler uyguluyorlardı. Adam öldürme, evli kadına tecavüz etmek, bağlı atı çalmak ve ikinci kez hırsızlık yapmanın cezası idamdı. İdamlar meydanda halkın gözü önünde yapılıyordu. İlk defa hırsızlık yapanlara çaldıklarının on mislini göre ödeme cezası verilmişti. Bu cezalarla görülüyor ki ortaya çıkan özel mülkiyet korunma altına alınıyordu. Boylar arasındaki yağma önlenmişti, yağmadan hukuksal bir sömürü düzenine geçiliyordu. Egemen boy kendisine itaat eden boyları yağmalamak yerine vergi alıyordu. Verginin getirisi sürekliydi ve yağmadan daha fazla gelir getiriyordu. Boyları bir araya getirerek konfederasyon kurulmasının başlıca sebebi de boylar arası yağma yerine sömürü düzeninin kurulmasıydı zaten. Evli kadına tecavüz cezası veriliyor, genç kızlara tecavüz edenler ise tecavüze uğrayan kız ile evlendiriliyordu. Bu cezalara bakıldığında ilkel kabile yaşamından farklı olarak aile yaşamının önemli bir yeri olduğu ve aile kurumunun korunduğu anlaşılmaktadır. Göktürklerdeki evlilikler çoğunluğa bakılırsa egzogamiydi. Evlilikler kabile dışından yapılıyordu ancak levirat sistemi de vardı. Levirat sistemine göre erkekler, erkek kardeşleri öldüğünde yenge ile, babaları öldüğünde üvey anne ile evleniyorlardı. Leviratın yapılması birkaç sebepten ötürü gerçekleşiyordu. Bunları ölen kocanın ruhuna hizmet edildiği düşüncesi, dul kalan kadın ve çocukların perişan olmasının önüne geçilmesi ve dul kalan kadının mirasının yabancıya gitmemesi şeklinde özetleyebiliriz. Karısı ölen erkeklerin baldızlarıyla evlendiği de bilinmektedir. Tek eşliliğin yanı sıra çok eşlilik de görülüyordu. Özellikle Çin ile zaman zaman barış yapmak, zaman zaman da Çin’in iç siyasetlerine karışmak amacıyla yaptıkları siyasi evlilikler sonucunda birden çok kadınla evleniyorlardı. Anaerkil yapıdan ataerkilliğe geçildiği görülse de kadının da toplum üzerindeki statüsü azımsanacak bir seviyede değildi. Günümüzde başlık parası denilen evlenirken kızın ailesine para verme durumu Göktürler’de kalın adıyla yapılıyordu. Türklerde evlat edinme yoluyla çocuk sahibi olunabiliyordu ve bu da bir hukuk çerçevesinde yapılıyordu. Evlat edinecek aile kimi zaman çocuğun velisine ücret ödeyebiliyordu. Borç karşılığında çocukların alacaklıya verildiği de bilinmektedir.

Türklerde toy adlı meclisin ortaya çıkmasıyla toplum içerisinde bir sınıflaşma olduğunu, askeri şefler demokrasinin toplum üzerinde gitgide egemen bir konuma geldiğini görüyoruz. Kağanın, kağanın karısı kağatunun, şadların ve tiginlerin doğal üye olarak katıldığı toylara konfederasyon içerisindeki önder boylardan da temsilciler katıldığını biliyoruz. Toylar çoğunlukla Türklerin kutsal olduğunu düşündükleri yerlerde toplanırdı. Devletin yasama organı ve meclisi olarak görev yapan toyun töre koyma, kağan belirleme ve değiştirme, savaş ve barış ilan etme gibi yetkileri vardı.

Furkan Olga
ODTÜ Sosyal Medya/AFK Sorumlusu

Kaynakça:
1- Dr. Doğu Perinçek, Bozkurt Efsaneleri ve Gerçek, Kaynak Yayınları, 1997
2- Prof. Dr. Ahmet Taşağıl, Bilge Kültür Sanat, Nisan 2019
3- Talat Tekin, Orhon Yazıtları, Bilgesu Yayınları, 2019
4- Jean Paul Roux, Türklerin Tarihi, Kabalcı Yayınevi, 2004
5- Doğan Avcıoğlu, Türklerin Tarihi II, 1978
6- Prof. Dr. İbrahim Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü, Ötüken Neşriyat, 2015

tgb.gen.tr